Het is sympathiek en begrijpelijk, het koppelen van literatuur aan de actualiteit om te laten zien hoe waardevol zij is. Ook bij de herdenking van de honderdste sterfdag van Louis Couperus op 16 juli gebeurde het weer. Het is goed dat er aandacht aan besteed werd, maar bij het ‘populair’ maken van literatuur dreigt het belangrijkste uit het zicht te raken: de literatuur zelf.
Nieuwsuur (15 juli) maakte het nogal bont door volledig in te zetten op de actualisering van Couperus. Het programma bezocht het Louis Couperus Museum, waar momenteel een tentoonstelling is over Couperus, ‘non-binair avant la lettre?’ Het vraagteken blijkt er uit beleefdheid bij te staan, want Couperus én zijn werk worden zonder kritische analyse als non-binair gepresenteerd.
Over de auteur
Rémon van Gemeren schreef de biografie Couperus. Een leven (2016) en De kleine Couperus (2020). Dit is een ingezonden bijdrage, die niet noodzakelijkerwijs het standpunt van de Volkskrant reflecteert. Lees hier meer over ons beleid aangaande opiniestukken.
Eerdere bijdragen in deze discussie vindt u onder aan dit artikel.
De ironie wil dat Couperus in allerlei romans, het pregnantst in De berg van licht (1905) en Herakles (1913), volkomen helder uitdraagt dat non-binair zijn onmogelijk is. Dat was volgens hem zelfs de grootste menselijke tragiek. Zijn hoogstpersoonlijke ‘religie’ was dat de mens is ontstaan uit een soort paradijselijk oerlicht en dat er op onduidelijke wijze iets misgegaan is, met als treurig gevolg dat de uit het licht verstoten mensheid in twee seksen is verdeeld.
En daarmee in twee seksuele identiteiten: homo of hetero. Heel wat van zijn personages zijn ongelukkig, doordat ze moeten ‘kiezen’ voor een sekse en/of een seksuele identiteit.
Gelukkig kennen we tegenwoordig meer seksen en seksuele identiteiten, en misschien zijn we het niet eens met de keuzes zoals Couperus die zag. Maar dat is nu precies het punt waarop het fout gaat: Couperus leefde in een andere tijd, met vanzelfsprekend andere kennis, normen en waarden, ook wat seksualiteit aangaat. Wanneer we Couperus – en daarmee automatisch ook en vooral zijn werk – gaan beschouwen als non-binair, verdringt onze eigen boodschap, wens of overtuiging de essentie van zijn boeken én van Couperus zelf.
Natuurlijk hoort literatuur open te staan voor ieders eigen interpretatie, maar je doet het werk van Couperus geen recht door er bijvoorbeeld een non-binair mensbeeld in te zien.
In Nieuwsuur ging het ook over een nieuwe hertaling van Couperus. Ik ben tegenstander van hertalingen van Couperus. Denk niet dat ik het probleem van zijn taal voor jongeren niet ken. Na zestien jaar Nederlands geven op een gymnasium weet ik hoe lastig het is om een ingang te vinden voor Couperus’ karakteristieke, muzikale, maar oude stijl.
Toch merk ik vaak dat sommige leerlingen ontdekken: je moet er wel aan wennen, maar dan is het prima, zelfs mooi. Wel lees ik teksten van hem (en van wel meer auteurs) altijd in een door mijzelf gemoderniseerde spelling. Het is onbegrijpelijk dat Couperus’ boeken de afgelopen decennia in de originele spelling zijn uitgegeven. Dát schept juist een grote afstand.
Maar ga je de taal van Couperus veranderen, dan verander je Couperus zelf: het is zijn werk niet meer. En omdat hertalingen verleidelijker zijn, leest straks (bijna) niemand het originele werk nog. Op een andere, goedbedoelde manier doen ze mee aan het actualiseren van Couperus.
Het actualiseren van literatuur is in de mode, zelfs op de universiteit. Literatuur lijkt eerder een aanleiding om het te hebben over een persoonlijke of groepsidentiteit. Wat zij werkelijk te zeggen heeft, is breder en genuanceerder, maar blijft vaak jammerlijk verborgen.
Het dieperliggende probleem is dat er steeds minder Nederlandse literatuur wordt gelezen, met name door jongeren. Oudere literatuur gaat er al helemaal lastig in. Helaas is er geen geitenpaadje om dat tij te keren. We zullen met volle kracht moeten blijven proberen om – ook oudere – literatuur aan de man te brengen, met de benodigde rust en concentratie die jongeren steeds moeilijker lijken te hebben.
Ik doe het in het nuchtere besef dat ik velen nooit voor de literatuur zal winnen, waarschijnlijk de meesten niet. Net als in mijn boeken probeer ik in mijn lessen, natuurlijk in discussie met mijn leerlingen, trouw te blijven aan de ‘echte’ literatuur, die zoveel rijker en subtieler is dan het zogenaamd actuele aspect dat er dikwijls met de haren bij gesleept is.
Wilt u reageren? Stuur dan een opiniebijdrage (max 700 woorden) naar opinie@volkskrant.nl of een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden