Dat blijkt uit onderzoek van het Amerikaanse persbureau Associated Press (AP) in samenwerking met Russische en Oekraïense ngo’s. Het onderzoek, waarvoor met tientallen betrokkenen werd gesproken, inclusief twintig ex-gedetineerden, geeft het omvangrijkste overzicht tot nu toe van een systeem van gevangenissen, kampen en provisorische detentiecentra.
Eerder berichtte onder meer Meduza, een onafhankelijk Russisch mediaplatform, op gezag van bronnen in de Russische geheime dienst en getuigenissen van gemartelde slachtoffers, over dergelijke duistere plekken, die soms onderdeel zijn van bestaande strafkampen of ernaast liggen.
Rusland ontkent dat het Oekraïense burgers vasthoudt, maar AP is in het bezit van een Russisch overheidsdocument met plannen om nog eens 25 gevangenkampen te bouwen in bezet Oekraïne, naast zes andere detentiecentra. Veertig van de plekken waar nu al Oekraïense burgers worden vastgehouden, vaak onder dramatisch slechte omstandigheden, liggen in Rusland en Belarus, meer dan zestig in bezet Oekraïne.
Om hoeveel Oekraïners het precies gaat is moeilijk vast te stellen, omdat veel gegijzelde Oekraïners niet formeel zijn opgepakt, laat staan aangeklaagd. Oekraïne kent ten minste duizend gevallen van burgers tegen wie wel een formele aanklacht is ingediend, maar volgens Vladimir Osechkin, een gevluchte Russische mensenrechtenactivist die Gulagu.net oprichtte om deze praktijken te boekstaven, zijn het er minimaal vierduizend.
De Oekraïense overheid denkt dat het in totaal om circa tienduizend burgers kan gaan, zegt de onderhandelaar Oleksandr Kononeko tegen AP, op grond van informatie van mensen die familieleden missen en interviews met vrijgelaten burgers en Oekraïense soldaten die zijn vrijgekomen na een gevangenenruil – soms worden burgers namelijk op dezelfde plek vastgehouden als krijgsgevangenen. Maar de gevangen burgers hebben vaak geen enkele formele status, en zijn voor hun naasten buitengewoon moeilijk te lokaliseren.
Volgens AP is het aantal burgers dat wordt vastgehouden snel gegroeid. In het begin richtten de Russen zich in veroverd gebied vooral op activisten, lokale gemeenschapsleiders en veteranen. Maar Ivan Fedorov, de burgemeester van de bezette stad Melitopol, die zelf ook kortstondig in Russische gevangenschap zat (tot hij vrijkwam bij een gevangenenruil), zegt dat daarna ook leraren en artsen die niet met de bezetter willen samenwerken, zijn opgepakt.
Alleen al in Melitopol zouden ongeveer 500 mensen zijn weggevoerd, zeggen Fedorov en andere bronnen tegen AP. ‘Nu is er geen logica meer’, aldus Fedorov, doelend op het stijgende aantal mensen dat vanwege een kleinigheid of lukraak wordt opgepakt. Een andere Oekraïense functionaris spreekt van de ‘pathologische’ angst voor dissidenten onder Russen, vooral sinds er gesproken werd over een tegenoffensief.
Behalve gevangengezet in het almaar uitdijende detentiesysteem, worden Oekraïense burgers ook gedwongen te werk gesteld, bijvoorbeeld bij het graven van massagraven of loopgraven. Gevangenen die weigeren, kunnen dat met de dood bekopen. Volgens getuigen die zelf zulke dwangarbeid hebben moeten verrichten, worden nog steeds honderden mensen gedwongen te werken in bezette gebieden, vaak nabij de frontlinie. Een getuige, die met andere Oekraïense gevangenen (een student, een leraar, elektriciens, een zakenman) loopgraven moest graven, vertelde tegen AP dat ‘we soms 24 uur per dag door moesten werken, vooral als er een inspectie kwam’.
Gedetineerden worden stelselmatig gemarteld, zeggen alle ex-gevangenen met wie AP heeft gesproken, onder meer door toediening van elektrische schokken (‘bellen met Biden’ noemen sommige ondervragers dat), afranseling met houten voorwerpen of stalen kabels, of verstikking met plastic zakken. Daarnaast is er sprake van constante psychologische marteling, in de vorm van nepexecutie of permanente blootstelling aan licht en geluid. Veel gevangenen vertellen dat ze gedwongen werden Russische patriottische liederen te zingen, op straffe van fysiek geweld.
De Amerikaanse historicus Anne Applebaum, die een diepgravende studie heeft geschreven van het Goelag-kampensysteem ten tijde van Stalin, waarin miljoenen mensen verdwenen, schrijft naar aanleiding van de AP-berichtgeving in het Amerikaanse tijdschrift The Atlantic: ‘De Goelag zou tot het verleden moeten behoren, maar behoort nu tot het heden. Als Oekraïners niet willen dat ze deel zullen uitmaken van hun toekomst, zullen ze deze kampen moeten verwijderen – en ook de mensen die er de leiding hebben.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden