Vilnius, de hoofdstad van Litouwen, zoemt ’s avonds van het leven, op talloze terrasjes vieren mensen het leven. Of ze maken een avondwandeling door de historische hoofdstad van wat eens een groot rijk was. Uit een verlaten pakhuis weerklinkt een doffe technobeat. Op een pleintje wordt de wals gedanst.
Het was niet altijd zo, natuurlijk. De Litouwers belandden aan de verkeerde kant van het IJzeren Gordijn en leefden lang onder de grauwe sluier van een verstikkend systeem. De rest van Europa, een enkeling uitgezonderd, vergat al deze mensen.
Over de auteur
Arnout Brouwers is journalist en columnist voor de Volkskrant, met als specialisatie veiligheid, diplomatie en buitenlands beleid. Columnisten hebben de vrijheid hun mening te geven en hoeven zich niet te houden aan de journalistieke regels voor objectiviteit. Lees hier onze richtlijnen.
Deze week werden de woorden gememoreerd van de overleden grote schrijver Milan Kundera. In The Tragedy of Central Europe (1984) herinnert hij aan de laatste woorden die de directeur van het Hongaarse nieuwsagentschap tijdens de Hongaarse Opstand in 1956 per telex aan de wereld stuurde, vlak voordat zijn kantoor werd kapotgeschoten: ‘Wij gaan sterven voor Hongarije en voor Europa.’
Bedoelde hij dat de Russische tanks zouden doorstoten? Nee, hij bedoelde dat de Russen met hun aanval op Hongarije ook Europa aanvielen. ‘Hij was bereid zijn leven te geven opdat Hongarije Hongarije zou blijven en Europees.’ Terwijl men in het Westen dacht dat een politiek regime op het spel stond.
‘De echte tragedie voor Centraal Europa is dan ook niet Rusland, maar Europa’, schreef Kundera. De directeur besefte achter het IJzeren Gordijn niet ‘dat de tijden veranderd waren, en dat in Europa zelf Europa niet meer als waarde werd ervaren.’ Dat zijn woorden elders ‘achterhaald zouden lijken en niet begrepen zouden worden.’
Kundera’s woorden raakten me diep, toen ik ze deze week herlas. Ze maken zoveel andere woorden overbodig. Is het zo moeilijk de frustratie van Oekraïners te begrijpen die vechten en sterven voor ‘de vrijheid van hun land én Europa’ en dagelijks te maken krijgen met westerse politici die weliswaar steun bieden, maar tegelijk benauwd zijn over wat Oekraïense toetreding zal doen met ‘hun’ instellingen, de Europese Unie en de Navo?
Naast de verworpenen zijn er ook nog de vergeten slachtoffers. Hier komt Belarus in beeld. Gevluchte Belarussische journalisten zeggen dat geen van hen accreditatie kreeg bij de Navo-top. Deze week overleed in het strafkamp Ales Pushkin, de kunstenaar die in 1999 de dictator bij zijn residentie trakteerde op een hoop koeienstront.
Bij de landing in Vilnius stond overal luchtafweer opgesteld. Op weg naar de terminal deelden twee jonge Nederlanders luidkeels hun moderne wijsheden. Dat kinderen als ze wat ouder zijn ‘steeds leuker worden’ bijvoorbeeld, en dat Vilnius maar ‘een dorp’ is. Dit is misschien het opmerkelijkste aan de kloof die nog altijd bestaat tussen oost en west in Europa. Wij etaleren graag dat we de geschiedenis en de schaamte voorbij zijn; Litouwers vieren hun vrijheid wetende dat deze niet aan is komen waaien en actief verdedigd moet worden.
Ondertussen krioelt het, net als tijdens de Koude Oorlog, langs de grens van het nieuwe IJzeren Gordijn van de mensen die in contact staan met de ‘andere kant’. Emigrés, vluchtelingen. In het kantoor van de gevluchte Belarussische oppositie betoogde Svetlana Tichanovskaja dat ‘Europa niet vrij kan zijn als Belarus niet vrij is’. Ze wil dat de oppositie een platform krijgt bij alle Europese instellingen, ook de Navo. Waarom wordt Poetin wel vervolgd en Loekasjenko niet? ‘In Belarus staan nog steeds veel mensen klaar om in actie te komen, maar als ze voelen dat ze door Europa in de steek gelaten worden en vergeten, is dat heel moeilijk.’
Ik sprak met een Belarus wiens organisatie vanuit Vilnius nog altijd mensen, die vervolgd dreigen te worden, helpt de grens over te steken naar de vrijheid. Een held van deze tijd. ‘De repressie gaat op volle kracht door’, zei hij. Voelt hij zich veilig? ‘Ik ben nergens veilig, maar Litouwen is klein, waakzaam en verenigd. Als ik in Spanje omgelegd zou worden, zou er geen haan naar kraaien. Hier is die kans kleiner.’
Oekraïners sterven voor Oekraïne en Europa, Belarussen voor Belarus en Europa. Voor vrijheid. Kunnen wij die woorden echt nog begrijpen? Hun buurlanden wel, die hebben een vergelijkbare historische ervaring. Na zijn toespraak in Vilnius, had president Biden onverwacht een onderhoud met Tichanovskaja. ‘We stoppen niet tot Belarus vrij is', zei ze. Hij verzekerde haar van zijn steun. Een hart onder de riem. Wie ‘Europa’ zoekt, vindt het in plaatsen als Vilnius.
Source: Volkskrant