Drama hoort in het theater en is onvermijdelijk op het slagveld, maar op een Navo-top is het een teken van onraad. Zo’n top moet een vooraf goed ingestudeerd koorstuk zijn zonder een enkele wanklank. De top van Vilnius zal echter als valse noot de geschiedenis ingaan.
Van tevoren was al bekend dat de bondgenoten verdeeld waren over de formulering omtrent een toekomstig Navo-lidmaatschap van Oekraïne. Maar toen president Zelensky woensdag de ontwerptekst zag, verstuurde hij een woedende tweet waarin hij het compromis ‘absurd’ noemde. ‘Onzekerheid staat gelijk aan zwakheid.’
Volgens The Washington Post maakte de tweet sommige Amerikanen in Vilnius zo boos dat ze overwogen de tekst in de slotconclusies (Oekraïne kan worden uitgenodigd voor lidmaatschap ‘als bondgenoten het eens zijn en aan de voorwaarden is voldaan’) nog verder af te zwakken. Volodymyr Zelensky op zijn beurt overwoog zelfs even om niet naar het diner te gaan.
De volgende dag draaide Zelensky bij en sprak hij over de positieve uitkomsten van de top. Maar de schade was al aangericht, en spanningen die onderhuids al maanden bestonden, werden openlijk geventileerd. De Amerikaanse nationale veiligheidsadviseur Jake Sullivan zei op een uitdagende vraag van een Oekraïense activist dat de wereld de Verenigde Staten dank verschuldigd is. De Britse defensieminister Ben Wallace zei: ‘We zijn geen Amazon, weet je’ en ‘leuk of niet, mensen willen graag dankbaarheid zien’.
Het toonde de onoverbrugbare mentale kloof tussen een land dat door ’s werelds tweede militaire macht is binnengevallen en dankzij eigen overlevingsdrang en westerse wapens nog overeind staat, en westerse landen die er rekening mee hadden gehouden dat Oekraïne binnen enkele dagen van de kaart zou worden geveegd en pas toen dat niet gebeurde steeds grotere wapenleveranciers werden van het land in nood.
Zo werd de top die eenheid en onbeperkte steun aan Oekraïne moest uitstralen ongewild de top die de grenzen hiervan aangaf. Het belangrijkste daarvan zijn de Amerikaanse grenzen aan de bereidheid wapens te leveren of toezeggingen te doen over een Navo-lidmaatschap die in de ogen van de regering-Biden kunnen leiden tot een direct conflict met Rusland.
De grenzen aan de Amerikaanse betrokkenheid bij de oorlog zijn, met de Amerikaanse presidentsverkiezingen in aantocht, weer steeds duidelijker zichtbaar. Zo sprak president Biden donderdag in Helsinki de ‘hoop en verwachting’ uit dat ‘Oekraïne significante vooruitgang boekt in het offensief en dat dit op enig moment leidt tot een schikking na onderhandelingen’. Biden verwacht niet dat de oorlog nog jaren voortduurt. ‘Ik denk niet dat Rusland de oorlog eeuwig kan volhouden’, zei hij.
Hoezeer hierbij de wens de vader van de gedachte is, weten we niet. Wel is zeker dat de muiterij van Wagnerbaas Prigozjin de grote interne spanningen in de Russische (veiligheids)elite aan de oppervlakte heeft gebracht. Ook president Poetin heeft te maken met steeds grotere binnenlandse beperkingen – materieel, economisch en politiek.
Tegenover deze Russische problemen wilde de Navo in Vilnius een vastberadenheid uitstralen die Poetin duidelijk moest maken dat de tijd niet aan zijn kant staat. Maar oud-topdiplomaat Henne Schuwer begrijpt waarom Zelensky niet blij was met de taal over Oekraïense toetreding. ‘Vager kan haast niet.’ Het is voor Schuwer duidelijk dat de VS de regie voeren en dat Joe Biden al met een schuin oog naar de verkiezingen kijkt. ‘Oekraïne is voor hem een potentieel risico. Hij wil geen gedonder op de Navo-top volgend jaar april in Washington, en ook geen groot debat over een lidmaatschap van Oekraïne.’ De klok tikt dus voor beide kanten.
Daarbij is het lichtelijk omineus dat westerse politici er maar niet in slagen de indruk weg te nemen die Zelensky óók in zijn tweet verwoordde: namelijk dat de vage taal over een Oekraïens lidmaatschap ruimte laat om dit te gebruiken in onderhandelingen met Moskou. Zulke overwegingen zouden in Berlijn en Washington spelen, maar in Le Monde spreekt een anonieme Franse diplomaat er openlijk over: zo kan Moskou zijn doel om Oekraïne uit de Navo te houden aan de onderhandelingstafel bereiken, in plaats van op het slagveld.
Feit is dat niet alleen Oekraïne, maar ook de Europese bondgenoten uiteindelijk zeer afhankelijk zijn van besluiten die in het Witte Huis worden genomen. En het ligt nog vers in het geheugen hoe Biden in april 2021 unilateraal besloot – omwille van de strategische heroriëntatie op China – om zich helemaal terug te trekken uit Afghanistan. Voor Oekraïne zijn de VS letterlijk redder in nood, maar hoe bestendig deze betrokkenheid is, blijft ook na de G7-beloften over langdurige steun aan Oekraïne onduidelijk.
Dat geldt ook voor twee vergaande besluiten die de Navo in Vilnius nam over de invulling van de collectieve verdediging en de afspraak dat 2 procent van het nationaal inkomen de absolute minimumbijdrage wordt voor elke bondgenoot. Het is eigenlijk nu al duidelijk dat sommige bondgenoten (Canada bijvoorbeeld) die 2 procent niet gaan halen. De uitvoering van de militaire plannen om het verdragsgebied te verdedigen is ook een grote praktische uitdaging.
The proof of the pudding is in the eating – dit moet de conclusie zijn na de top in Vilnius. De frontale Russische aanval op Oekraïne heeft Europese hoofdsteden wakker geschud. De kans op een langdurig conflict met Rusland is reëel. Oekraïne en Europa overleven nu nog op Amerikaanse goodwill. Wat is het plan als de grenzen daarvan nog zichtbaarder worden? ‘Vilnius’ herinnert eraan dat er geen plek is voor zelfgenoegzaamheid over hulp aan Oekraïne. De oorlog duurt al meer dan vijfhonderd dagen, maar voor Europa rinkelen de alarmbellen harder dan ooit tevoren.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden