N.B. Het kan zijn dat elementen ontbreken aan deze printversie.
Onderzoek | Lastercampagnes De emir van de Verenigde Arabische Emiraten liet buitenlandse critici bespioneren en zwartmaken. Ook VN-onderzoekers werden doelwit in zijn nietsontziende pr-oorlog.
Een vrouw met cholera in een ziekenhuis in Sana’a, Jemen, 2018.
Kamel Jendoubi dacht dat hij voorbereid was. Hij wist dat zijn onderzoek gevoelig zou liggen. Hij verwachtte ook wel „stevige” reacties, van de landen die er in zijn rapport slecht vanaf zouden komen. Maar hoe ingrijpend de reactie op zijn VN-rapport over oorlogsmisdaden in Jemen is, beseft Jendoubi pas als hij er al middenin zit.
De Frans-Tunesische mensenrechtenadvocaat onderzoekt in 2018 de grootste humanitaire ramp ter wereld. In Jemen woedt een burgeroorlog die al tienduizenden inwoners het leven heeft gekost en waardoor miljoenen burgers zonder eten, water of dak boven het hoofd zitten. Door Iran gesteunde rebellen vechten om de macht tegen een coalitie van Saoedi-Arabië en de Verenigde Arabische Emiraten (VAE).
Een VN-panel krijgt de opdracht om te onderzoeken of er oorlogsmisdaden worden gepleegd. Vier jaar lang verdiepen Jendoubi en zijn collega’s zich in het conflict. Het onderzoeksteam concludeert in 2018 dat álle partijen zich schuldig hebben gemaakt aan mogelijke oorlogsmisdaden. Dus óók de coalitie van de Emiraten en Saoedi-Arabië. Zo zijn er luchtaanvallen uitgevoerd op burgerdoelen zoals markten, begrafenissen en ziekenhuizen.
Mensenrechtenexpert Kamel Jendoubi. Foto Bruno Coutier/AFP
„En toen begon het”, zegt Jendoubi. Na de presentatie van de onderzoeksresultaten verschijnen online overal publicaties over hem, waarin hij wordt beschuldigd van banden met islamisten en extremisten. Jendoubi weet niet wat hij ertegen moet beginnen. „De mensen die mij kennen, wisten dat het nergens op sloeg. Maar het beangstigende was dat als iemand steeds dezelfde beschuldigingen blijft herhalen, ze uiteindelijk de waarheid worden.” Wat het voor Jendoubi wel duidelijk maakte: „Hier zaten professionals achter.”
De Verenigde Arabische Emiraten zijn een land van een miljoen inwoners aan de Perzische Golf. De invloed van het oliestaatje (380 miljard euro als bruto nationaal product) reikt tot ver daarbuiten. In Europa voerden de Emiraten de afgelopen jaren beïnvloedingsoperaties uit, blijkt uit het onderzoek ‘Abu Dhabi Secrets’ van NRC en andere Europese media. Het land schakelde hiervoor het Zwitserse inlichtingenbureau Alp Services in. Na een hack zijn documenten van dit bedrijf in handen gekomen van journalisten.
Uit de documenten blijkt dat de beïnvloedingsoperaties niet alleen gericht waren tegen vermeende sympathisanten van de Moslimbroederschap, over wie NRC vorige week berichtte. De Emiraten probeerden ook de beeldvorming over zichzelf te beïnvloeden. Door critici aan te vallen en nepnieuws te verspreiden moest de slechte reputatie van het autocratische land op het gebied van mensenrechten worden opgepoetst, daarbij geholpen door westerse pr-consultants.
Na hun rapport over de mensenrechtenschendingen in Jemen krijgen de VN-experts vanaf 2018 met zo’n campagne te maken. De Emiraten willen twijfel zaaien over het rapport, blijkt uit de gehackte documenten, en huren daarvoor Alp Services in. Het is dit bedrijf dat voorstelt om onderzoeksleider Jendoubi in diskrediet te brengen. De mensenrechtenexpert heeft tot dat moment een vlekkeloze reputatie. „De Wikipedia-pagina van Kamel Jendoubi bevat uitsluitend positieve elementen, zowel academisch, beroepsmatig als politiek”, schrijft Alp in november 2018 in een pitch aan de Emiraten. Daar belooft Alp verandering in te brengen. „Iedere twee weken zullen we een artikel publiceren dat negatieve elementen over Kemal Jendoubi bevat.” Kosten: 150.000 euro.
De Emiraten stemmen toe en vanaf 2019 beginnen de artikelen te verschijnen. Een blogger schrijft dat Jendoubi een als „mensenrechtenheld verklede opportunist” is. Een ander blog heeft als kop: „Is Kamel Jendoubi lid van de Moslimbroederschap?” Hij zou een handlanger van rivaal Qatar zijn, of een heimelijke extremist. Op zijn Wikipedia-pagina wordt een kopje met ‘controverses’ aangemaakt. Daar wordt hij in verband gebracht met terreurbeweging Al-Qaida. De blogs zijn allemaal gemaakt door Alp Services, onder de naam van fictieve personen.
Halverwege 2019 willen de Emiraten er nog een schepje bovenop doen. Begin september komen Jendoubi en zijn collega’s met een nieuw rapport over oorlogsmisdaden in Jemen. „Wat kunnen we hem voor september aandoen”, vraagt een inlichtingenofficier van de Emiraten aan Alp. Daarop maakt het bedrijf een lijst aan met journalisten bij wie ze meer negatieve informatie over Jendoubi kunnen insteken. Medewerkers van Europese denktanks wordt gevraagd naar controverses rond Jendoubi, waarna zij de informatie oplepelen die Alp eerder al heeft verspreid. Er verschijnen – inmiddels verwijderde – stukken waarin vraagtekens worden geplaatst bij zijn herbenoeming als VN-expert.
Jendoubi is niet het enige slachtoffer. In zijn onderzoeksteam zitten experts uit verschillende landen. Maar alléén de leden met een Arabische achtergrond worden aangevallen. Tegen een Marokkaanse VN-onderzoeker, Ahmed Himmiche, wordt zelfs een complete inlichtingenoperatie opgetuigd. Alp Services stuurt eind 2018 een detective op pad om ‘dirt’ over hem te vinden.
Zes Marokkaanse zakenmannen, militairen en dorpsgenoten worden in het geheim ondervraagd over Himmiche. Er lijkt geen smetje te vinden. Himmiche is volgens de ondervraagden „gerespecteerd”, „loyaal” en „eerlijk”.
De onderzoekers van Alp houden vol. Himmiches socialemedia-accounts worden uitgekamd. Wie volgt hij, wie liket hij? Alles wordt vastgelegd. Ook een foto van de schoolklas van zijn zoon wordt aan het dossier toegevoegd. Net als de ‘like’ die zijn zoon op Facebook geeft aan het profiel van de omstreden filosoof Tariq Ramadan, die begin 2018 is gearresteerd op verdenking van verkrachting. Bij een vermeend ander familielid vindt het bedrijf toch nog waar het naar op zoek is: deze persoon zou op Facebook een foto hebben geplaatst van Osama bin Laden.
Als iemand beschuldigingen blijft herhalen, worden ze waarheid
Kamel Jendoubi Frans-Tunesische mensenrechtenadvocaat
Waarom steken de Emiraten zo veel energie in een campagne tegen VN-onderzoekers? Er staat voor kroonprins Mohammed bin Zayed (MbZ) heel wat op het spel. Hij doet er alles aan om uit te groeien tot het verlichte boegbeeld van de Arabische wereld. MbZ heeft vrouwen benoemd in zijn regering, biedt in zijn land ruimte aan andere religies, heeft zelfs een ‘ministerie van Tolerantie’ in het leven geroepen.
Maar die tolerantie bestaat niet voor critici van MbZ. Onder zijn bewind worden politieke tegenstanders opgesloten. Vooral ‘islamisten’ worden onderdrukt vanwege hun politieke ambities, evenals activisten die voor hen opkomen. In gevangenissen van de Emiraten worden volgens mensenrechtenorganisaties burgers gemarteld. Vrijheid van meningsuiting en persvrijheid bestaan in de praktijk niet. Op deze gebieden zijn de Emiraten een van de meest onvrije landen ter wereld.
MbZ is er alles aan gelegen dat er niet teveel aandacht komt voor deze donkere kant van zijn bewind. Het zou de betrekkingen met de Europese Unie, een van zijn voornaamste handelspartners, kunnen beschadigen.
Hoever Mohammed bin Zayed gaat, ondervinden niet alleen de VN-onderzoekers. Ook Safwa Aïssa wordt doelwit van de Emiraten. Zij leidt in Genève de ngo ICJHR, die zich bezighoudt met het onderwerp mensenrechtenschendingen in de Arabische wereld. In september 2017 mag Aïssa de mensenrechtenraad van de Verenigde Naties toespreken. Ze vraagt aandacht voor verschillende activisten die al jarenlang worden vastgehouden in de Emiraten. In de maanden daarna lobbyt ze bij andere landen om tot een stevige veroordeling van de Emiraten te komen. En dan gebeurt precies wat MbZ probeert te voorkomen. De kritiek wordt begin 2018 overgenomen door de VN-mensenrechtencommissaris; de Golfstaat komt steeds meer onder vuur te liggen.
Dat is voldoende reden om via Alp Services een privédetective op Aïssa af te sturen. Er wordt een „strikt vertrouwelijk surveillance-rapport” over haar opgesteld. Dat begint met informatie die gebruikt zou kunnen worden om toegan Source: NRC