Het blijft een vraag die openstaat na een week waarin de Nederlandse politiek een kleine aardverschuiving onderging: waarom zei premier Mark Rutte op vrijdag nog dat hij door zou gaan als VVD-lijsttrekker (‘als u het mij nu vraagt absoluut’), terwijl hij maandag in een met stomheid geslagen Tweede Kamer plotseling zijn vertrek uit de politiek aankondigde? ‘Het voelt goed’, was de karige uitleg van Rutte.
Wat de VVD-leider precies heeft gedreven, valt moeilijk te achterhalen. De ommekeer was ook een verrassing voor zijn vertrouwelingen, zo valt in liberale kringen te horen. De VVD-fractie kwam zondagochtend om 10 uur die ochtend bijeen in de Tweede Kamer om na te praten over het einde van het kabinet, maar daar zou niet zijn gesproken over de positie van Rutte.
Toch waren er ook binnen de fractie twijfels. Een Kamerlid constateerde vlak na de Provinciale Statenverkiezingen al bezorgd dat de Rutte-moeheid had toegeslagen bij media. Daardoor werd het voor de VVD moeilijker om de kiezers te bereiken. Of Rutte op de hoogte was van die twijfels, is niet bekend.
Na de fractievergadering stond er voor de partijtop om 13 uur een crisisberaad gepland in de woning van ex-topmanager Ben Verwaayen. Een dik uur voor aanvang van die bijeenkomst zou Rutte volgens bronnen al vanuit Den Haag met Verwaayen hebben gebeld om te vertellen dat hij zelf had besloten te stoppen als VVD-leider.
De rest van de partijtop werd iets na enen voor een voldongen feit geplaatst: ‘Ik ben niet meer beschikbaar als lijsttrekker.’ Veel discussie zou er daarna niet meer zijn geweest.
Is dat het hele verhaal? De enige beschikbare bronnen zijn Rutte-loyalisten en niemand weet wie de premier allemaal gesproken heeft na de val van zijn kabinet. Als iemand al op hem heeft ingepraat om te stoppen, dan zal die persoon dat uit loyaliteit met de ex-VVD-leider waarschijnlijk niet naar buiten brengen.
Het verhaal dat Rutte helemaal soeverein het besluit nam om een stap terug te zetten, past naadloos in de traditionele choreografie van politieke eindes. Iedere opstappende minister – hoeveel fouten hij ook heeft gemaakt en hoe groot de twijfels over hem ook zijn – heeft altijd helemaal zelf besloten om te vertrekken. De partijgenoten tonen vervolgens hun dankbaarheid en spreken respect uit voor de beslissing. Dat de vertrekkende politicus geen andere uitweg meer had, wordt er nooit bij verteld.
Rutte zal het afgelopen weekend ook wel door hebben gehad hoe de vlag erbij hing. Binnen de VVD was er nog wel geloof dat hij de verkiezingen kon winnen, maar de formatie leek bij voorbaat verloren: bijna niemand wilde nog plaatsnemen in een kabinet met Rutte als premier.
Dat de ex-VVD-leider op vrijdag nog beweerde door te willen, past volgens een VVD-bron bij zijn stijl. Rutte neemt altijd vol overtuiging een standpunt in. Totdat hij dat standpunt niet meer inneemt. Dat Dilan Yesilgöz al in de coulissen stond te wachten, is geen verrassing. De VVD had door de jaren heen altijd een potentiële opvolger klaarstaan voor het geval de premier ‘onder de tram komt’.
CDA-leider Wopke Hoekstra kondigde op dezelfde dag als Rutte zijn afscheid aan. Ook hij was naar eigen zeggen helemaal alleen tot dat besluit gekomen. De partij reageerde vol respect. ‘Je hebt er alles voor gegeven’, aldus CDA-fractievoorzitter Pieter Heerma. ‘Veel dank voor al je inzet en leiderschap.’
Er werd niet bij verteld dat Hoekstra nog niet zo lang geleden door anonieme CDA-Kamerleden werd afgeserveerd in De Telegraaf. In de beruchte app-groepen van het CDA beklaagden leden zich al maanden over zijn leiderschap. Bijna niemand wilde dat Hoekstra door zou gaan.
Sigrid Kaag zwaaide enkele dagen later af. Zij en haar gezin hadden te lijden onder permanente bedreigingen, misogynie en intimidatie. Kaag zei daar zelf nog wel mee om te kunnen gaan, voor haar gezin was dat moeilijker.
Tegelijkertijd waren er in Den Haag al langer signalen dat ze na het succes van 2021 niet nog een keer zou aantreden. De bedreigingen speelden daarbij een rol, maar er werd ook gezegd dat Kaag moeite had met het politieke bedrijf en zich op het ministerie van Financiën niet op haar plek voelde. Een hoge bron binnen D66 liet in februari weten dat Kaag niet meer de gedroomde lijsttrekker was.
Bij het vertrek van Kaag wilde niemand het daar nog over hebben. Iedere D66’er treurde om haar afscheid.
Een Haags gezegde wil dat een ministerschap twee gelukkige dagen kent: de eerste en de laatste. Aan het begin is nog niemand teleurgesteld, aan het einde wordt iedereen zijn eigen afscheid gegund. Het is een vorm van politieke hoffelijkheid, maar de scepticus kan er ook onverschilligheid in zien. De achterblijvers in Den Haag zijn amper nog geïnteresseerd in het hele verhaal achter iemands vertrek. Mark Rutte had maandag de Tweede Kamer nog niet verlaten na zijn aangekondigde vertrek, of het gesprek ging al over wie zijn opvolger zal worden.
In de politiek telt vooral de toekomst. En die is sinds deze week niet meer aan Rutte, Hoekstra of Kaag.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden