Er zijn dingen die mij zijn geleerd als student rechten, die mij destijds waar leken, maar waaraan ik nu twijfel. Zoals dat dieren in het recht gezien moeten worden als ‘zaken’, zodat zij net als een koffiezetapparaat of een skischoen eigendom kunnen zijn van een mens. Dat het noodzakelijk is een concept als grondeigendom te kennen en erkennen in het recht, omdat zonder mijn en dijn de wereld een chaos zou zijn.
Waar ik niet aan twijfel: het recht is een menselijk construct, iets dat wij mensen hebben verzonnen. En als wij het hebben verzonnen, kunnen wij het ook veranderen. En dat doen we ook: ooit kon je als wit mens zwarte mensen in eigendom hebben. Ooit mocht je als vrouw niet stemmen. Waarmee ik maar wil zeggen: het recht kan er ook wel eens afschuwelijk naast zitten.
Over de auteur
Aisha Dutrieux is oud-rechter en schrijver. Columnisten hebben de vrijheid hun mening te geven en hoeven zich niet te houden aan de journalistieke regels voor objectiviteit.
Een groeiende groep juristen en wetenschappers pleit voor rechten voor de natuur. En hun roep klinkt steeds luider. Toen ik hiervan voor het eerst hoorde, mompelde de getrainde jurist in mij zonder enige aarzeling: dat kan niet. De natuur is immers geen rechtspersoon. Maar wat als we de natuur, in al haar verschijningsvormen, wél rechtspersoonlijkheid zouden geven?
De Spaanse binnenzee Mar Menor veranderde door vervuiling met onder meer bestrijdingsmiddelen en kunstmest in een groene en stinkende algenpoel, dode vissen en zeepaardjes spoelden er massaal aan. Niemand was hierbij gebaat, maar de natuur het allerminst. Het Spaanse parlement stemde vorig jaar dan ook in met een wet waarin staat dat deze binnenzee rechtspersoonlijkheid heeft en recht heeft op bescherming, bewaring, onderhoud en herstel.
Een Colombiaans hof erkende de Atrato-rivier als een autonome entiteit met rechten. De rechters namen als uitgangspunt dat de aarde niet van de mens is, maar dat de mens en alle andere soorten samen behoren tot de aarde. Ecuador heeft rechten voor de natuur in 2008 in zijn grondwet opgenomen. Pachamama – Moeder Aarde – kreeg het recht op bestaan en op herstel. Volgens de Ecuadoraanse grondwet kan iedere persoon een rechtszaak voeren uit naam van de natuur, om haar rechten te waarborgen.
Ik geef toe: dit voelt beslist onwennig. Als rechter was ik gewend te werken met mensenrechten, anders niet. Wereldwijd zijn er tal van voorbeelden waarin rechten aan natuur zijn toegekend en dit leidt lang niet altijd tot een verbetering voor diezelfde natuur; vooral omdat de vraag wie namens de natuur mag spreken dikwijls een politieke blijkt te zijn. Maar we zijn op een punt gekomen dat we moeten erkennen dat het centraal stellen van de mens in alle (juridische) beslissingen die we nemen, slecht uitpakt voor de planeet waarvan we afhankelijk zijn en waarop we hopen nog een tijd langer te mogen voortleven. Nederlandse rivieren en grondwater zijn ernstig vervuild. De luchtkwaliteit is slecht. Overal in het land staat de biodiversiteit onder druk. Mooi rentmeesterschap.
Voor de Nederlandse wet is de natuur een object en de mens haar eigenaar. Milieubeschermingswetten zijn er in de eerste plaats op gericht de leefomgeving en gezondheid van de mens te beschermen. Ook de baanbrekende Urgenda-zaak, waarin de Hoge Raad de Nederlandse staat verplichtte meer te doen tegen de uitstoot van broeikasgassen, draaide om mensenrechten, zoals het recht op leven. In het huidige rechtssysteem is het dus wel degelijk mogelijk uitkomsten te verkrijgen die gunstig zijn voor de natuur. Maar: enkel als bijvangst, in de slipstream van de belangen van de mens.
Het erkennen van een stuk natuur als rechtspersoon maakt van haar een zelfstandige en gelijkwaardige entiteit. Zodat zij juridisch gezien niet alleen waarde heeft als zij aantoonbaar waardevol is voor de mens. D66 werkt aan een initiatiefwet om rechten aan de Waddenzee te geven. De Partij voor de Dieren wil dat natuurrechten in de grondwet worden opgenomen. Bij het bezien van dit soort initiatieven moeten we primaire reacties – zoals ‘dat kan niet’ – beteugelen. We moeten open staan, verder durven kijken, onze verbeeldingskracht gebruiken.
De val van het kabinet Rutte IV biedt kansen om een andere weg in te slaan. En dat is hoognodig. Ons huidige antropocentrische rechtssysteem is immers niet meer dan een menselijk construct dat er ook wel eens afschuwelijk naast zou kunnen zitten.
Source: Volkskrant