Met een indrukwekkende foto van een kosmische kraamkamer vierde Nasa deze week de eerste verjaardag van de James Webb Space Telescope. Dat wil zeggen: het is een jaar geleden dat de eerste beelden en meetresultaten van de nieuwe ruimtetelescoop aan de wereld werden gepresenteerd.
De ‘verjaardagsfoto’ toont een kleine uithoek van een stoffige nevel in de ruimte die bekendstaat als Rho Ophiuchi. Op een afstand van ‘slechts’ 390 lichtjaar is dit het dichtstbijzijnde stervormingsgebied. Hier ontstaan tientallen nieuwe zonnen, waarvan de meeste uiteindelijk vergezeld zullen worden door planeten.
De Webb-foto toont ongekend veel details, vooral in de langgerekte straalstromen van ijl, heet gas (rood op de foto) die door sterren-in-wording de ruimte in worden geschoten. Doordat Webb foto’s maakt op infrarode golflengten (warmtestraling), is onder in het beeld ook een grote stofwolk zichtbaar, die van binnenuit schoon wordt geblazen door de pasgeboren ster in het centrum. Op ‘gewone’ foto’s in zichtbaar licht zijn dit soort donkere stofwolken vrijwel onzichtbaar.
‘Onze eigen zon maakte lang geleden ook deze fase door’, aldus Klaus Pontoppidan van het Space Telescope Science Institute. ‘Nu beschikken we over de technologie om ook de start van het levensverhaal van een andere ster te zien.’
De James Webb Space Telescope, genoemd naar een voormalig Nasa-bestuurder uit het Apollo-tijdperk, wordt gezien als de opvolger van de succesvolle Hubble Space Telescope, die overigens ook nog steeds volop actief is. Webb is een gezamenlijk project van Nasa, de Europese Esa en het Canadese ruimtevaartagentschap CSA. Een van de grote camera’s van de ruimtetelescoop, Miri geheten, is ontworpen en gebouwd onder leiding van Nederlandse sterrenkundigen.
Over de auteur
Govert Schilling is wetenschapsjournalist gespecialiseerd in sterrenkunde. Hij schreef tientallen boeken over het heelal en maakte onder meer de televisieserie Govert naar de grenzen van het heelal.
Een kleine greep uit de resultaten die het afgelopen jaar zijn gepresenteerd maakt duidelijk dat Webb net als Hubble in elk deelgebied van de sterrenkunde zijn sporen nalaat. De hoop is dat de nieuwe ruimtetelescoop nog minstens twintig verjaardagen zal kunnen vieren.
De James Webb-telescoop legt verrassend kleine details vast in de turbulente dampkring van Jupiter. Zo houdt hij het weer op deze reuzenplaneet continu in het oog, ondanks de afstand van honderden miljoenen kilometers. De cycloon rechtsonder is groter dan de aarde. Aan de noord- en zuidpool van Jupiter is poollicht zichtbaar.
Een zware reuzenster die op het punt staat te exploderen als supernova. In de afgelopen paar honderdduizend jaar heeft deze WR 124 al veel gas in de ruimte geblazen, wat nu zichtbaar is als een onregelmatig gevormde, uitdijende nevel. Dankzij zijn infraroodinstrumenten werpt Webb een compleet nieuw licht op geboorte, levensloop en dood van sterren.
Nee, dit is geen foto, maar een illustratie van exoplaneet WASP-39b. Een exoplaneet is een planeet die rond een andere ster draait, en daardoor veel moeilijker te bestuderen is dan planeten in ons eigen zonnestelsel. Desondanks kan Webb de samenstelling van hun atmosfeer achterhalen; zo werd in de dampkring van WASP-39b voor het eerst kooldioxide gevonden. Wie weet ontdekt de ruimtetelescoop ooit aanwijzingen voor het bestaan van leven op verre exoplaneten.
De infraroodfoto’s van Webb leveren hallucinerende beelden op van verre spiraalstelsels, vergelijkbaar met ons eigen Melkwegstelsel. Deze opname van het Fantoomstelsel toont vooral de locatie van stofwolken waaruit nieuwe sterren ontstaan. Daarnaast zijn ook grote, lege ‘bellen’ te zien (onder andere rechts onder de heldere kern), schoon geblazen door supernova-explosies.
Dankzij zijn enorme gevoeligheid kan de James Webb Space Telescope sterrenstelsels zien op miljarden lichtjaren afstand. We zien ze zoals ze er kort na de oerknal uitzagen. Zo is ontdekt dat sterrenstelsels eerder ontstonden en sneller groeiden dan altijd werd gedacht. Van sommige verre stelsels zijn de beeldjes sterk vervormd door de zwaartekracht van zware objecten op de voorgrond.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden