Zelden waren de verwachtingen binnen een partij over een nieuwe lijsttrekker zo hooggespannen als die over Sigrid Kaag binnen D66 in 2020. Hoewel ze een niet al te opvallend ministerschap van Buitenlandse Handel achter de rug had, werd ze door haar partijgenoten vanaf dag één van haar kandidatuur neergezet als ‘de eerste vrouwelijke premier van Nederland’ en dé uitdager van Mark Rutte.
Ze liet het zich gretig aanleunen en zette ook zelf zonder enige terughoudend in op het Torentje. ‘Nieuw leiderschap’, werd de bijbehorende slogan: ‘Niet schreeuwen maar luisteren. Niet volgen, maar leiden.’ En, verwijzend naar haar carrière als topdiplomaat bij de Verenigde Naties: ‘Over de hele wereld heb ik dat gedaan.’
Het beeld dat ze te elitair zou zijn en niet zou weten wat gewone Nederlanders beweegt, probeerde ze meteen weg te nemen door te verwijzen naar haar jeugd in Zeist. ‘Ik ben opgegroeid in een huurflat. Ik kon studeren van het spaargeld van mijn ouders, dat was het dan.’
Als stemmentrekker maakte ze de belofte meer dan waar. Voor het eerst in de partijhistorie won D66 verkiezingen na een regeerperiode. Het beeld van een triomferende Kaag, dansend op tafel op de uitslagenavond, had veel in zich om de politieke foto van 2021 te worden. Totdat er kort daarna een andere foto overheen kwam die de hele sfeer op het Binnenhof, inclusief het imago van Kaag, tot op de dag van vandaag nog veel meer heeft beïnvloed: de ‘functie elders’-foto van verkenner Kajsa Ollongren.
In het daaropvolgende debat, op de avond van 1 april 2021, had Kaag het politieke lot van premier Rutte in handen, de sleutel tot het nieuwe leiderschap dat ze had beloofd. ‘Hier scheiden onze wegen’, zei ze toen bleek dat Rutte niet de waarheid had verteld over zijn optreden rond het kritische Kamerlid Omtzigt.
Maar ze beet niet door. De motie van wantrouwen kreeg niet haar steun, Rutte kon door. Snel daarna was ze, getuige de peilingen, een groot deel kwijt van de links progressieve kiezers die ze in de campagne voor zich had weten te winnen.
Het was de inleiding tot de moeizaamste kabinetsformatie uit de Nederlandse geschiedenis. Kaag ijverde maandenlang voor een variant ‘over links’, met PvdA en GroenLinks, maar verloor de staredown met Rutte: uiteindelijk schoof toch weer de ChristenUnie aan. VVD en CDA moesten er inhoudelijk zwaar voor betalen, dat wel: de ervaren onderhandelaar Kaag trok in de formatie het klimaatbeleid en het stikstofbeleid volledig naar zich toe, maakte afspraken over nationale excuses voor het slavernijverleden en wist de afspraken over het asielbeleid te beperken tot de belofte dat er ‘grip op migratie’ zou komen. Vanaf het moment dat een concept-versie van het regeerakkoord uitlekte, sloop het chagrijn in de achterbannen van de coalitiepartners. Meer dan een verstandshuwelijk zou Rutte IV nooit worden.
Kaag viel vervolgens op met haar keuze voor het ministerschap van Financiën, een post waarmee ze voorheen geen enkele affiniteit had getoond maar die door de D66-top als essentieel werd gezien om enige grip te houden op de minister-president. Zonder Financiën kan weinig worden besloten op het Binnenhof.
Lastig kreeg ze het niet, geholpen door de diepe zakken van de coalitie, die anderhalf jaar lang elk dreigend politiek probleem oploste met een nieuwe zak geld. Pijnlijke financiële keuzes hoefde ze niet te maken.
Wel zwol binnen en buiten de Kamer dit jaar de kritiek aan dat het onder Kaag geheel leek te ontbreken aan financiële spelregels. Wat was er over van het oud-Hollandse streven naar sluitende begrotingen en het beperken van de staatschuld? Op Prinsjesdag 2022 strooide Kaag zo kwistig met de miljarden dat nota bene de linkse oppositiepartijen protest aantekenden omdat ze wilden weten hoe dat allemaal betaald ging worden. Kaag schoof het antwoord vooruit naar de Voorjaarsnota van 2023, maar toen had ze het ook niet. Nu Rutte IV demissionair is, zal dat antwoord waarschijnlijk ook niet meer komen.
Het kwam haar afgelopen voorjaar te staan op een snoeihard oordeel van de Raad van State. Het instituut beklaagde zich in zeldzaam uitgesproken termen over de begroting van Rutte IV: hoeveel extra uitgaven het kabinet precies deed en waaraan, en hoe deze financieel gedekt moesten worden, was nauwelijks te ontcijferen. Nergens in de Voorjaarsnota was een helder overzicht van alle bezuinigingen, meevallers en tegenvallers te vinden.
De keuze voor Financiën bleek ook geen gelukkige omdat zij hiermee extra vuur trok van rechtse critici die haar verweten dat ze te weinig inlevingsvermogen had in het leven van gewone Nederlanders, die leden onder de enorme inflatie van afgelopen jaar. Zo kreeg Kaag vanaf de flanken van de Kamer een stortvloed aan kritiek toen ze zich in de zomer van 2022 bezorgd uitte over het lot van inwoners in Beiroet, terwijl zij zich nog niet had uitgelaten over de Nederlandse energierekeningen die met honderden euro’s stegen. Kaag deed een maand later, in september, nog een poging haar imago op te poetsen door te stellen dat ook zij zuinig aan moest doen met energie om kosten te besparen. ‘Ik was de kopjes ook weer af met de hand.’
Op het Binnenhof zwollen intussen de geruchten aan dat Kaag haar motivatie voor de binnenlandse politiek in rap tempo aan het verliezen was en dat D66 in gedachten al op zoek was naar een nieuwe lijsttrekker. Die indruk werd versterkt toen zij zich onlangs in College Tour beklaagde over de sfeer van intimidatie, misogynie en bedreigingen die haar al jaren omringt. De invloed daarvan op haar privésituatie raakte haar diep: haar hele gezin zou ‘opgelucht’ zijn als ze weer vertrekt uit Nederland, vertelde Kaag. ‘Mijn dochters zeggen: het is mooi geweest, mam. Dat is ook een belangrijke boodschap. Ik luister altijd naar mijn dochters.’
Zonder krassen vertrekt ze niet. Binnen D66 worstelde ze met de affaire rond het grensoverschrijdende gedrag van partijstrateeg Frans van Drimmelen. Ze wist er al een jaar van voordat die zaak de pers haalde, maar greep niet in. Haar imago als strijder voor de mensenrechten kreeg een deuk door de chaotische manier waarop in de zomer van 2021 onder haar verantwoordelijkheid als minister van Buitenlandse Zaken de evacuatie van Nederlands ambassadepersoneel uit Afghanistan werd begeleid. ‘Een macaber kwartetspel met mensenlevens', oordeelde de SP. Een motie van afkeuring werd aangenomen door de Kamer en Kaag trad af als minister, althans voor even, totdat het nieuwe kabinet aantrad.
Voor de Democraten blijft zij de vrouw die de verkiezingen in 2021 glansrijk won, waardoor D66 voor het eerst de een-na-grootste partij van Nederland werd. Een vrouw met internationale allure, die progressief-linkse kiezers in elk geval voor even de hoop gaf dat het tij zou kunnen keren in Nederland.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden