Regisseur: ‘Kan je je voorstellen dat iemand hiertegen is geweest?’
Museumdirecteur: ‘O ja, absoluut!’
Architect, ook tegen de directeur: ‘Ja, jij wel?’
Museumdirecteur: ‘Nou, nee, eigenlijk niet.’
Regisseur Sonia Herman Dolz staat samen met directeur Sjarel Ex en architect Winy Maas voor het gloednieuwe maar omstreden depot van Museum Boijmans Van Beuningen in Rotterdam. In de anderhalf uur durende film die Dolz maakte over de totstandkoming van het gebouw – in de volksmond: de pot – zijn deze 5 seconden zowat de enige waarin iets van kritiek te horen is. Namelijk dat Ex zich aanvankelijk de ophef wel kan voorstellen, Maas dat betwijfelt (‘Jij wel?’), en Ex terugkrabbelt.
Over de auteur
Rutger Pontzen is sinds 2002 kunstcriticus en redacteur beeldende kunst van de Volkskrant en schrijft zowel over oude en moderne als hedendaagse kunst.
Het tekent de ‘documentaire’ die donderdag wordt uitgezonden bij Het uur van de wolf op NPO 2. De film wordt gepresenteerd als een samenwerkingsverband tussen Dolz en het Rotterdamse museum, met Ex en Maas in de hoofdrol. Ze worden gevolgd in en rond het spiegelpaleis en in het Boijmans-museum even verderop, waarvan het interieur is ontmanteld in aanloop naar de ingrijpende verbouwing, die al even omstreden dreigt te worden als de glanzende slabak.
Natuurlijk was er reden voor gejuich toen de nieuwe kunstloods op 5 november 2021 door de koning werd geopend. Als gebouw waarin de trots van Rotterdam zich letterlijk kon spiegelen; als openbaar depot waar publiek de meer dan 150 duizend schilderijen, beelden, tekeningen en andere kunstwerken kon komen bekijken via een ingenieus trappenhuis dat zo lijkt te zijn gekopieerd van een prent van Piranesi.
Ronkend spreekt Ex in de documentaire van een ‘historisch moment’, een ‘wereldprimeur’, een ‘nieuwe typologie van het museumbouwen’ en dat met deze ark van Noach ‘museumgeschiedenis’ is geschreven. Reden voor regisseur Dolz om de montage regelmatig te snijden met oude zwart-witopnamen, uit de tijd dat toenmalig directeur Dirk Hannema en architect Ad van der Steur de eerste ontwerpen voor een nieuw te bouwen museum presenteerden, dat toen nog Museum Boymans heette en in 1935 werd geopend.
Die opening was destijds, zeker voor Rotterdam, een historische gebeurtenis waaraan Ex en Maas, al dwalend en babbelend over het Museumpark, zich graag spiegelen. Alsof beiden een reïncarnatie van de vroegere directeur en bouwheer zijn. Dolz laat ze het allemaal met veel welwillendheid uitleggen, begeleid met Thunderbirds- en James Bond-muziek.
Alleen: hoeveel onversneden positivisme kan een documentaire hebben voordat het een feelgoodpromotiefilm wordt waarin het duo Ex/Maas een heroïsche status wordt verleend? Was er niet ook kritiek? Alle culturele instellingen in de omgeving plus het Erasmus MC maakten bezwaar, de kosten bedroegen 33 miljoen meer dan gepland, de bouw duurde vier jaar langer en 275 heipalen bleken krom.
In de film is daarvan niets te zien, op de klacht van de kinderpsychiatrische kliniek na. De spiegelende wand zou de jonge patiëntjes te veel prikkels geven. De Raad van State stelde het Erasmus in het ongelijk. De spiegels werden wel deels met een matte folie beplakt; een compromis waarover in de documentaire niets wordt gezegd.
De gedachte erachter: waarom zou je aan een optimistisch verhaal afbreuk doen met tegenslagen, kritiek en compromissen? Wie voor ‘de eeuwigheid’ collectioneert, zoals Ex niet nalaat te herhalen, kan maar beter een zo gunstig mogelijk beeld achterlaten. Wat ook mogelijk is: dat Dolz, die met deze documentaire voor de derde maal Sjarel Ex en het Boijmans heeft gevolgd, zich te veel heeft laten inpakken door de charmes van de museumdirecteur.
Meer afstand tot het onderwerp had een wezenlijk beter verslag opgeleverd. Documentaires als Het nieuwe Rijksmuseum (2014, Oeke Hoogendijk) en White Balls on Walls over het Stedelijk Museum in Amsterdam (2022, Sarah Vos) wezen dat al uit. Hoogendijk registreerde genadeloos de tegenslagen (veel) en meevallers (minder) bij de nodeloos lange en dure verbouwing van het Rijks; Vos bracht de interne, pijnlijke strijd in beeld over de vraag hoe het Stedelijk inclusiever en diverser moet worden, op de huid gezeten door de wethouder van cultuur.
Het is een kwestie van de camera richten op wat goed gaat én onvermijdelijk fout. Dit levert beelden en inzichten op die de kijker zullen bijblijven, al dan niet met reputatieschade of gezichtsverlies voor de hoofdrolspelers. En toch, zoals Stedelijk-directeur Rein Wolfs in NRC Handelsblad antwoordde op de vraag of hij nogmaals een cameraploeg zou binnen laten: ‘Jazeker. Ik zou daar direct weer voor kiezen.’
Blijft de vraag of het Boijmans en de inmiddels gestopte directeur Ex een filmploeg in het Van der Steurgebouw hebben toegelaten om de bekritiseerde verbouwing die nog steeds gaande is – te duur, te lang, heel veel asbest, plus een conflict met de filantropische stichting Droom en daad – onomwonden en zonder restricties te volgen? Het is te hopen van wel.
Depot. Reflecting Boijmans. Donderdag, NPO2, 22.10 uur.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden