Op zaterdag 1 juli geeft Frank Stojansek, eindredacteur van Op1, een toespraak tijdens de jaarlijkse zomerborrel van de talkshow. ‘Dit had eigenlijk een fantastische feestspeech moeten zijn’, zegt hij bij het chique restaurant Strandzuid in de buurt van de Amsterdamse Rai.
‘Een speech waarin we konden vieren hoe goed het gaat met Op1. Over hoe fantastisch de kijkcijfers zijn, hoe briljant de onderwerpen in elkaar zitten, hoe ontzettend complimenteus de pers over ons schrijft.’
Hoe anders is de werkelijkheid van vandaag, vervolgt hij. ‘Het gaat niet goed met Op1: de kijkcijfers zijn ruk, de onderwerpen kunnen vaak beter. Allerlei roeptoeters verkondigen dat we op sterven na dood zijn. De omroepen rollebollen over straat met de meest waanzinnige verwijten.’
Presentatoren als Sven Kockelmann, Welmoed Sijtsma, Amber Kortzorg behoren die avond tot de ongeveer dertig aanwezigen. Namens coproducent TVBV is medeoprichter Jeroen Pauw er ook. ‘De bazen van de omroepen zijn hier vandaag niet’, zegt Stojansek in zijn speech. ‘We hebben ze niet uitgenodigd. Want laten we eerlijk wezen, ze hebben er met elkaar een potje van gemaakt. Ik heb wel een oproep voor ze, en die mogen ze horen: stop met liegen.’
Over de auteur
Gijs Beukers is mediaredacteur bij de Volkskrant. Hij schrijft vooral over televisie, podcasts en boeken.
Achter de schermen is het bij Op1 al langer hommeles. Er zijn twee kampen die strijden om de inhoudelijke invulling van de talkshow. Enerzijds zijn er de redacteuren van TVBV, onder leiding van eindredacteuren Frank Stojansek en – tot voor kort – Rachel Franse. Zij willen van Op1 een talkshow maken waar ‘het gesprek van de dag’ centraal staat.
Daarbij botsen ze steeds vaker met de betrokken omroepen: EO, Omroep Max, WNL en – tot voor kort – BNNVara. Zij drukken hun ideologische stempel steeds nadrukkelijker op uitzendingen – en zijn uiteindelijk de baas. De irritatie van Franse en Stojansek richt zich voornamelijk op Bert Huisjes, de bestuurder en hoofdredacteur van de ‘vrolijk-rechtse’ omroep WNL. Hij bemoeit zich het fanatiekst met de inhoud van Op1 en vindt dat de redacteuren van TVBV, een commercieel productiehuis, slechts uitvoerders zijn van de opdrachten van de omroepen.
Huisjes vormt daarin een front met Jan Slagter, directeur van Omroep Max, en Bertus Tichelaar, hoofdredacteur van de EO.
Franse en Huisjes hebben daarnaast een persoonlijk conflict. Huisjes, zei Franse op 21 juni tegen de Volkskrant, heeft voor een voor haar ‘onveilige werkomgeving’ gezorgd. Als gevolg daarvan stopt Franse, een talkshowmaker die jarenlang bij Pauw en Pauw & Witteman heeft gewerkt en over haar werkzaamheden in 2014 het boek De slag om de gast schreef, bij Op1. BNNVara trekt zich hierop, ook op 21 juni, terug uit het programma.
Wat is er aan de hand bij Op1? Een reconstructie van de recente botsingen bij de belangrijkste talkshow van de publieke omroep, waar het gesprek van de dag steeds vaker moet wijken voor omroeppolitiek. Voordat het programma begon, werd hier al voor gewaarschuwd. De curieuze constructie ervan, een samenwerkingsverband van omroepen met uiteenlopende profielen, zou eindeloze discussies over gasten uitlokken.
Voor dit verhaal raadpleegde de Volkskrant interne documenten, e-mails en WhatsAppgesprekken. Ook werd er gesproken met 27 betrokkenen, onder wie redacteuren, omroepbazen en presentatoren. Vrijwel alle redacteuren willen alleen anoniem hun verhaal vertellen, omdat ze vrezen voor de gevolgen voor hun carrière in de televisiewereld als ze openlijk kritisch zijn over omroepbestuurders.
Op1 is uit nood geboren. Eind 2019 besluiten zowel Eva Jinek als Jeroen Pauw te stoppen met hun late talkshow op NPO 1. Gedroomde opvolgers staan nog niet klaar, waardoor uiteindelijk gekozen wordt voor vijf presentatieduo’s, afkomstig van vier omroepen: BNNVara, EO, WNL en Max.
Bert Huisjes van WNL wordt de zogenoemde penvoerder. Dat is een administratieve functie die inhoudt dat hij het contract afsluit met TVBV, de kosten bewaakt en de verrekening tussen omroepen verzorgt. In die hoedanigheid gaat hij ook wekelijks vergaderen met Franse en Stojansek.
De ‘rompredactie’ van Op1, de helft van de ongeveer dertig redactieleden, is afkomstig van TVBV. De rest wordt afgevaardigd door de omroepen. Zo kunnen zij hun profiel bewaken. Grof gezegd doet BNNVara dat door aandacht te besteden aan progressieve kwesties als het klimaat en de asielopvang, de EO aan levensbeschouwelijke zaken, WNL aan de belangen van het bedrijfsleven en ‘vrolijk-rechtse’ politiek en Omroep Max aan ouderenzorg en pensioenen.
Van redacteuren wordt lenigheid van geest verwacht: de ene dag voelt het alsof ze werken voor De Telegraaf, de volgende voor het Nederlands Dagblad en daarna voor de Volkskrant. De NPO hoopt dat omroepen eigen accenten gaan leggen. ‘Maar laten we niet overdrijven’, zegt Frans Klein, als directeur video van de NPO verantwoordelijk voor de tv-programma’s, vlak voor de start van Op1 in de Volkskrant. ‘Als ik met [presentator] Tijs van den Brink hierover praat, zegt hij: ik ben in eerste instantie journalist. De talkshow drijft natuurlijk op het grote nieuws en het gesprek van de dag, dat verschilt nauwelijks per omroep.’
Vooraf zijn de verwachtingen laag. Kijkers moeten zich hechten aan een presentator en dat is lastig met roulerende duo’s, zegt tv-kenner Bert van der Veer. Maar de recensies van de eerste uitzending, op 6 januari 2020 gepresenteerd door Erik Dijkstra en Willemijn Veenhoven, zijn lovend. ‘Keurige première’, schrijft NRC. ‘Een warm debuut’, vindt Trouw. Ook de kijkcijfers zijn goed: 1,1 miljoen, 100 duizend meer dan Jinek.
Na een maand heerst er zelfs euforie. ‘Allerlei tv-deskundigen wisten zeker dat dit experiment zou mislukken, maar dat is niet gebeurd’, aldus Frans Klein op 9 februari in de Volkskrant. ‘Als je geld had ingezet op deze kijkcijfers van Op1 (gemiddeld 800 duizend, red.), was je nu miljonair geweest’, zegt Bert Huisjes.
Achter de schermen verloopt het minder soepel. EO-redacteuren en presentator Tijs van den Brink zijn op 21 januari zeer ongelukkig dat uitgerekend tijdens hun avond Merol langskomt, de zangeres die bekend is van het nummer Houd je bek en bef me. Bert Huisjes voorkomt dat Bij1-politica Sylvana Simons bij een WNL-uitzending langskomt.
Waar andere omroepbazen afstand houden en de gastenlijst overlaten aan hun ‘samensteller’ – de redacteur die namens een omroep eindverantwoordelijk is voor een uitzending – is Huisjes intensief betrokken. De oud-journalist van het AD en De Telegraaf is een van de weinige bestuurders in Hilversum die ook hoofdredacteur van zijn omroep is. In die rol bemoeit hij zich graag met de journalistieke inhoud. Op1 ziet hij als een uitgelezen mogelijkheid om zijn kleine, rechtse omroep smoel te geven in het volgens hem behoorlijk linkse Hilversum.
Dit leidt tot onvrede. Medewerkers van TVBV zijn elke dag op de redactie, dragen ideeën aan en kunnen het moeilijk verkroppen als de samensteller van WNL, die er tweemaal per week is, na ruggespraak met Huisjes afwijzend reageert omdat een gast ‘niet WNL genoeg’ is.
De coronacrisis vergemakkelijkt de boel. Als die na anderhalve maand Op1 uitbreekt, ontstaat een saamhorigheidsgevoel. Bovendien jagen alle omroepen voor Op1 vaak op dezelfde gasten: virologen als Marion Koopmans (35 optredens) en Ab Osterhaus (47). De talkshow wordt een soort Radio Oranje, herinnert een oud-redacteur zich. In het tweede kwartaal van 2020 trekt het programma gemiddeld ruim 1,1 miljoen kijkers.
Als de corona-aandacht na een jaar wegebt, krijgen omroepen weer meer ruimte voor hun stokpaardjes. Samenstellers komen opnieuw voor veel ingewikkelde keuzen te staan. Zij werken in een complex krachtenveld. Van ’s ochtends vroeg tot ’s avonds laat worden zij van alle kanten bestookt met ideeën: door Rachel Franse, Frank Stojansek en hun TVBV-redactie, door de presentatoren én door de eigen omroep. In april 2022 valt de samensteller van WNL uit met een burn-out.
Dit veroorzaakt het conflict tussen Franse en Huisjes.
Tijdens een vergadering op een maandagochtend in juni 2022 op het Mediapark suggereert Huisjes dat Franse voor de burn-out verantwoordelijk is. In Hilversum gonst het dan al van de geruchten over een Volkskrant-onderzoek naar mogelijk grensoverschrijdend gedrag achter de schermen bij De Wereld Draait Door. Herhaaldelijk refereert Huisjes hieraan, om eraan toe te voegen dat ook Franse ‘moet oppassen met haar gedrag’.
‘De voornaamste – dus niet enige – oorzaak voor mijn burn-out was werk’, meldt de samensteller nu aan de Volkskrant. Hij verwijt het niemand persoonlijk, ‘Rachel Franse al helemaal niet’. ‘In de periode daarna is WNL goed voor me geweest’, schrijft hij.
Het artikel over DWDD verschijnt uiteindelijk op 18 november. Naar aanleiding daarvan komt Huisjes op woensdag 23 november voor een zeldzaam bezoek naar de Op1-redactie. Hij zal, zo is de verwachting, de troepen geruststellen en informeren waar zij met vervelende ervaringen terechtkunnen.
In het begin doet hij dat ook. Hij vertelt over de vertrouwenspersoon en over protocollen. Maar als het even later ov Source: Volkskrant