Een uitverkochte clubtour, een tocht langs de festivalweiden van deze zomer: protestzangeres Sophie Straat is een van de helden van de nederpop van dit moment. Wie haar het afgelopen jaar een beetje heeft gevolgd, weet dat ze – zonder ironie – de nieuwe Zangeres Zonder Naam wil worden. Voor Straat is de Zangeres geen gezonken cultuurgoed, maar een van de beste protestzangers van Nederland. Haar favoriet: Luister, Anita!, een protestnummer tegen homodiscriminatie, in de jaren zeventig geschreven ter gelegenheid van het benefietevenement Miami Nightmare. Als je in de razend interessante geschiedenis van die avond duikt, zit je meteen in het hart van de lhbti-beweging.
Over de auteur
Laurens Ham is docent en onderzoeker moderne Nederlandse letterkunde aan de Universiteit Utrecht. Hij schreef eerder een boek over de Nederlandse protestliedgeschiedenis, Op de vuist. Op de bijbehorende website, protestliedjes.nl, is meer te vinden over de muziek van de feministische beweging en homobeweging.
We schrijven 1977, een jaar dat je gerust een keerpunt in de Nederlandse geschiedenis kunt noemen. Het kabinet-Den Uyl, dat vier jaar lang leiding heeft gegeven aan het land, moet worden opgevolgd, maar door wie? In de jaren zeventig is Nederland zich er steeds meer op gaan beroepen een gidsland te zijn waar het sociale rechten en progressieve verworvenheden betreft, maar het is duidelijk dat de wind weleens kan gaan draaien.
Dries van Agt kan premier worden en hij is met zijn conservatieve opvattingen over onder meer abortus en seksuele rechten de kop van Jut van links Nederland. Een verkiezingsbijeenkomst van Van Agt wordt dan ook verstoord door de actiegroepen Lesbische Vrouwen Nijmegen en Rooie Flikkers.
Precies in de eindeloos voortslepende kabinetsformatie landt er een (internationale) bom met grote symbolische betekenis: een campagne van de Amerikaanse antihomoactivist Anita Bryant.
Ooit was deze zangeres vooral bekend van de sinaasappelsapreclames: ‘Orange juice with natural vitamin C!’ In 1977 ontpopt ze zich echter tot een volhardende antihomoactivist, die gedreven door haar christelijke overtuigingen de rechten voor seksuele minderheden in haar thuisstaat Florida probeert terug te draaien. De conservatief-christelijke Bryant vecht een recente verordening aan die discriminatie op grond van seksuele oriëntatie verbiedt – en met succes. Lhbti’ers over de hele wereld reageren met afschuw op die stap terug in de homo-emancipatie en er worden diverse tegenacties ondernomen om Bryants antihomoactivisme te weerspreken. Zo ook in Nederland.
In de zomer krijgt Henk Krol een telefoontje van galeriehouder Walter Kamp. Kamp is betrokken bij de Stichting Vrije Relatierechten (SVR), een nieuwe organisatie voor rechten voor seksuele minderheden. Kamp vraagt Krol of hij een benefietconcert kan organiseren om geld in te zamelen voor een protestadvertentie tegen Bryant in Time Magazine. Met een oplage van meer dan 4 miljoen exemplaren en een wereldwijde uitstraling is Time hét blad waarmee je verschil kunt maken: als progressief Nederland daar zichtbaar in kan zijn, is dat een enorme stap vooruit in de strijd voor meer homorechten.
Henk Krol werkt dan als verslaggever voor Tros-kunstprogramma’s als Coulissen en Van beroep, waardoor hij een groot netwerk van artiesten heeft. Samen met onder anderen Coos Huijsen, ’s werelds eerste openlijk homoseksuele parlementariër (CHU) en SVR-voorzitter, doktert Krol een op dat moment nieuwe formule uit: een ‘bonte avond’ waarop zowel grote artiesten als politici optreden. ‘We meenden dat je alleen succes kon hebben met een sandwichformule: wissel een serieuze politieke boodschap af met luchtige muziek’, zegt Henk Krol nu. ‘En ook: zet niet alleen linkse politici, maar ook mensen van de middenpartijen neer. Alleen dan bereik je mensen die het niet allang met je eens zijn.’
Vanuit dezelfde overtuiging zoeken de organisatoren naar een alom geaccepteerd cultuurpaleis voor hun evenement. Krol: ‘Carré lukte niet. In het Concertgebouw hadden we wel succes, en waren ze ook pragmatisch. Als we onze avond na een concert zouden inplannen, waren alle kosten al gemaakt en bleef er veel meer geld voor ons over. Bernard Haitink speelde die avond Tsjaikovski met het Concertgebouworkest en grapte dat ze wel een tandje sneller zouden spelen.’ Het late tijdstip inspireert de makers om het evenement Miami Nightmare te dopen, een verwijzing naar de stad waar Bryant actief is.
Veel artiesten zijn terughoudend, totdat de organisatoren hun troef kunnen uitspelen: Mies Bouwman zal de avond presenteren. Ze heeft als ongekroonde koningin van de Nederlandse televisie nog altijd een enorme populariteit. In haar kielzog volgen tientallen artiesten: van Robert Long en Pia Beck tot Jasperina de Jong. Het klapstuk: Mary Servaes-Bey, oftewel de Zangeres Zonder Naam.
‘Mary belde me zelf op’, zegt Henk Krol. ‘Ze zei dat ze heel boos was over de acties van Bryant en dat ze haar een brief wilde sturen. Zij is toen samen met accordeonist Coen van Orsouw en mij aan de keukentafel gaan zitten. Zo is Luister, Anita! ontstaan, het liedje dat die avond zijn première beleefde. Min of meer uit improvisatie: ze had alleen een concepttekst uitgewerkt.’
Maar beste vent, hou gerust van je vriend
En strijd voor je rechten
Desnoods ervoor vechten
Waar ze jou van beschuldigt, heb jij niet verdiend
Wat Krol niet weet, is dat dat concept niet van Servaes-Bey zelf is. Althans, dat stelt Herman Jongman, haar neef. Jongman: ‘Mijn tante Mary was op bezoek en zei tegen mij dat ik over de situatie in de VS een tekst moest schrijven – omdat ik als amateurmuzikant weleens muziek maakte. Dat heb ik voor de vuist weg gedaan. Zelf was ze dyslectisch, ze zou zo’n tekst nooit geschreven hebben. Er zitten wel aanpassingen in van haar: ‘Ze wil vernielen dat leven, ons door God eens gegeven’, dat is echt een regel van haar. Ik was niet religieus, zij wel.’
Het nummer is een buitenbeentje in het levensliedoeuvre van de Zangeres. Muzikaal, omdat het door het gebruik van een fiddle knipoogt naar de Amerikaanse country. Maar vooral tekstueel, omdat de tekst Bryant behoorlijk fel aanpakt door haar direct aan te spreken: ‘Heb jij soms een kind? [...] ’k Sta er niet van te kijken/ als hij jou zal verg’lijken/ met die Hitler uit dat Duitse land.’ Was Jongman een uitgesproken activist?
‘Helemaal niet, dit is het enige politieke liedje dat ik ooit heb gemaakt’, zegt hij zelf. ‘Ik realiseerde me nauwelijks wat een impact het zou hebben, en bedacht pas later dat het vreemd was dat ze de tekst op haar eigen naam had laten zetten. Ik heb wel een etentje van haar gekregen, als bedankje. Best bijzonder, want ze kon goed zuinig zijn.’
Impact heeft het nummer zeker. Tijdens Miami Nightmare, in de nacht van 8 op 9 oktober 1977, kunnen alle aantredende artiesten en politici in het bijna uitverkochte Concertgebouw rekenen op een juichende ontvangst. Eén nummer springt er echt uit: Luister, Anita!. Voor meerdere regels krijgt de Zangeres luid applaus en als het klaar is, zingt ze het gewoon nog eens.
Het is één groot eensgezind feest in het Concertgebouw, maar sommige bezoekers hebben meegekregen dat er ook een goedmoedige tegendemonstratie vóór de deur plaatsvindt. Jonge (mannelijke) leden van de Rooie Flikkers hebben enige commotie onder het publiek teweeggebracht in een outfit die ze vaker voor hun acties gebruiken: een jurk. Ze proberen het Concertgebouw nog binnen te komen, maar worden door de bewaking tegengehouden. Daarna reizen ze af naar de mensa van studentencomplex De Weesper voor hun evenement Nichtenherrie/Nachtmerrie.
‘Wij waren bijna allemaal student in die tijd of baanloos met een bescheiden portemonnee’, zegt medeorganisator Joost Gijselhart, ‘en vonden die Nightmare veel te burgerlijk en peperduur. Het evenement ademde de sfeer van het COC, dat toen vooral pleitte voor aanpassing van homo’s aan de burgerlijke norm. Daar ageerden wij tegen met acties waarmee we de boel op stelten wilden zetten.’ Geïnspireerd door de Homosexuelle Aktion Westberlin vormen linkse homoactivisten midden jaren zeventig de Rooie Flikkers – de term ‘flikker’ gebruiken ze als geuzenterm.
‘We begonnen die Nichtenherrie al om 8 uur ’s avonds en gingen door tot in de kleine uurtjes’, zegt Gijselhart. ‘Allerlei artiesten uit de flikkerbeweging hebben daar opgetreden, van trans vrouw Janine Wegman met haar potten- en pannenshow tot Supertamp.’ Zelfs het Journaal komt langs in de mensa en brengt een kleurrijke feestvierende menigte in beeld.
Terug naar het Concertgebouw, waar Henk Krol in het midden van de benefietavond de royale opbrengst van de avond overhandigd krijgt. ‘We hadden 40 duizend gulden verdiend voor de advertentie. Een medewerker van het Concertgebouw kwam het contant aan me overhandigen. Ik had een speciaal gehuurde smoking aan en kon niets anders doen dan dat briefgeld in mijn binnenzakken stoppen. Erg ongemakkelijk. Maar dat geld is wel cruciaal geweest om onze doelstellingen te verwezenlijken.’
Achteraf moet Krol namelijk constateren dat Miami Nightmare een keerpunt is geweest in zijn strijd voor homorechten. De protestadvertentie komt er en er blijft zelfs wat geld over, dat wordt gestoken in een van de kerndoelen van Krols carrière: openstelling van het burgerlijk huwelijk voor iedereen. Decennialang heeft hij er naar eigen zeggen alles voor over, tot dit doel in 2001 wettelijk wordt vastgelegd. Voortaan staat h Source: Volkskrant