Aan het einde van de opera Doctor Atomic verzucht de hoofdpersoon, de fysicus J. Robert Oppenheimer: ‘Heer, deze zaken drukken zwaar op het hart.’ Een plotspoiler is dit niet, eerder een understatement, want iedereen weet hoe het verhaal afloopt. Doctor Atomic gaat over de ontwikkeling van de eerste atoombom, het zogeheten Manhattan Project. De bom moest Amerika’s antwoord worden op de nucleaire aspiraties van Hitler.
Als alles klaar is voor de eerste testbom, in juli 1945, is de Tweede Wereldoorlog in Europa net voorbij. Alleen de betrokken wetenschappers kunnen zich een voorstelling maken van het verwoestende potentieel van hun creatie die nu ineens overbodig lijkt geworden. Er groeien morele dilemma’s bij de makers, onder wie J. Robert Oppenheimer, de ‘vader van de atoombom’. De Amerikaanse componist John Adams en librettist Peter Sellars stelden begin deze eeuw deze worsteling centraal van hun opera Doctor Atomic.
In de Utrechtse Werkspoorkathedraal, een voormalige fabriekshal, is de komende weken te horen en te zien hoe Oppenheimer (bariton Quirijn de Lang) de verantwoordelijkheid aanvankelijk van zich afschuift: ‘Het lot van de natie moet in de handen blijven van de beste mensen in Washington.’ Want heeft een wetenschapper schuld aan mogelijke politieke en humanitaire tragedies die worden veroorzaakt door zijn uitvinding?
Interessante vraag voor aankomende wetenschappers, vond Het Utrechtsch Studenten Concert. Nederlands oudste studentenorkest koos de opera Doctor Atomic om zijn 200-jarig bestaan te vieren. De komende weken wordt in de postindustriële entourage van de hal, met zijn tot stilstand gekomen takelinstallaties, verroeste generatoren en dode kabels, geknutseld aan de bom van Oppenheimer.
De morele vraag is van alle tijden. ‘De schaduwkant van de menselijke creatiedrang is voor studenten een herkenbaar thema’, zegt Dauwe Lentz, net afgestudeerd sociaal wetenschapper en leider van het operaproject. ‘Niemand heeft grip op dit soort ontwikkelingen.’ Voorbeeld: Geoffrey Hinton, het brein achter AI, zei eerder dit jaar dat zijn levenswerk in potentie de mensheid kan uitroeien.
‘Waar komt zo’n bom eigenlijk vandaan?! Over dit soort processen is nooit een democratische beslissing genomen’, zegt regisseur Wim Trompert. ‘Doctor Atomic is onder meer gebaseerd op teksten van Oppenheimer en andere wetenschappers en laat zien dat ook zij worstelen met deze vraag.’ De innerlijke strijd van Oppenheimer krijgt in de opera extra reliëf, vertelt hij, door de rollen van diens echtgenote Kitty (sopraan Jeannette van Schaik) en de huishoudster Pasqualita (mezzosopraan Maria Koshiishi). ‘De eerste is van mening dat de dreiging van de bom eeuwige vrede kan brengen, de tweede voorspelt de ondergang van de wereld.’
Trompert regisseert voor de derde keer de vijfjaarlijkse lustrum-opera van het 80-koppige studentenorkest – zoals gewoonlijk een megaproductie die goeddeels door de studenten zelf wordt georganiseerd. Alleen de crew en de solisten zijn professioneel. In 2018 voerden ze de bijna vergeten opera Thijl van de Nederlandse componist Jan van Gilse op, in 2013 Wagners Rheingold, in het ruim van een vrachtschip op de Rijn.
Rondom het podium in de Werkspoorkathedraal zweven grote zilveren ‘atomen’, er treedt een leger aan van arbeiders in grijze werkkleding als de ouverture van Adams onheilspellend door de immense ruimte klinkt. Doctor Atomic was muzikaal gezien geen gemakkelijke keuze, want het orkest heeft weinig ervaring met hedendaagse muziek. ‘Het is heel mooie, maar pittige muziek’, beaamt Lentz, die zelf cello speelt in het orkest. ‘Er zijn nauwelijks herkenbare melodische lijnen. Onze dirigent Bas Pollard was soms meer pedagoog dan dirigent, maar we hebben hard gewerkt en ons het stuk helemaal eigen gemaakt.’
Om de reflectie op de morele dilemma’s te onderbouwen én om het publiek in de sfeer te brengen, is voorafgaand aan elke opvoering een wetenschapsfestivalletje over het Manhattanproject opgezet in de fabriekshal. ‘We hebben stukjes Los Alamos nagebouwd, de woestijnstad waar de bom in het geheim werd ontwikkeld’, vertelt Tjeerd Broerse, festivalproducent, afstuderend tandarts en contrabassist. ‘Er is muziek uit de jaren veertig, er zijn kunstinstallaties, film, poëzie en spoken word, en er komen wetenschappers spreken.’ Onder de laatsten zijn Machiel Kleemans en Frans Kingma, de auteurs van het boek Splinters van de zon, over het leven van J. Robert Oppenheimer.
Dat de theoretische vraag in Doctor Atomic een actuele urgentie zou krijgen, was niet voorzien. De keuze voor deze opera was al gemaakt voordat de Oekraïne-oorlog uitbrak en Poetin nucleaire krachttaal begon uit te slaan, vertelt Lentz. ‘We hebben ons toen even afgevraagd of het nog wel kon. Het zou wat al te opportunistisch kunnen overkomen.’ Doorslaggevend was dat de mondiale ontwikkelingen juist laten zien dat alle lichtingen te maken krijgen met het thema, zowel studenten als hun ouders die in de jaren tachtig op het Museumplein tegen de bom demonstreerden. Of zoals een van de hoofdpersonen zingt: ‘Deze vragen zijn geen technische, maar politieke en sociale vragen, en de antwoorden zullen generaties lang doorwerken.’
Doctor Atomic wordt zeven keer opgevoerd tussen 13 en 25/7 in de Werkspoorkathedraal in Utrecht. Utrechtsch Studenten Concert onder muzikale leiding van Bas Pollard, met het koor van de Utrechtse Studenten Cantorij.
Niet alleen componist John Adams liet zich inspireren door het leven van Julius Robert Oppenheimer (1904-1967). Regisseur Christopher Nolan maakte een speelfilm over de natuurkundige, die vanaf volgende week is te zien in Nederlandse bioscopen. Oppenheimer wordt gespeeld door Cillian Murphy. Er is onder meer gefilmd in Los Alamos, het woestijnstadje waar de bom in het geheim werd ontwikkeld.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden