Het was een markant moment tijdens het VVD-congres op 3 juni. Lokaal fractievoorzitter Teun Heldens uit Peel en Maas verwoordde de frustraties die onder veel liberalen leven. ‘Ik hoor al tien jaar het verhaal waarmee ik het eens ben, maar het lukt ons niet de immigratiestroom onder controle te krijgen. Het probleem is eigenlijk alleen maar groter geworden.’
Het begon, vanuit liberaal perspectief, zo veelbelovend. Na zijn eerste verkiezingswinst en formatie beloofde Rutte ‘een kabinet waarbij rechts Nederland zijn vingers kan aflikken’. VVD, CDA en gedoogpartner PVV kwamen in oktober 2010 onder meer strafbaarstelling van illegaliteit en het sneller intrekken van tijdelijke verblijfsvergunningen overeen. Bij de presentatie somde PVV-leider Geert Wilders op wat het kabinet kon bereiken. ‘Een kwart minder asielzoekers, 30 procent minder gezinsmigratie en een daling van de instroom van het aantal niet-westerse allochtonen tot 50 procent.’
De man die dat voor elkaar moest krijgen, was Gerd Leers van het CDA. Uitgerekend deze oud-burgemeester van Maastricht had zich in het verleden negatief uitgelaten over ‘de vuilspuiterij’ van Wilders. Een verzoeningsgesprek was nodig voordat Leers als minister van Immigratie en Asiel aan zijn missie kon beginnen.
De afloop is bekend. Het kabinet viel in april 2012 door de zogenoemde Catshuiscrisis. Wilders kon zich niet verzoenen met de manier waarop noodzakelijke bezuinigingen vorm zouden krijgen. Hij trok zijn steun aan het gedoogakkoord in. Leers was ‘de zwakste minister van het kabinet’, oordeelde de PVV-leider. Diens inspanningen in Europa om de immigratie te beperken, waren vruchteloos gebleken – hoezeer Wilders hem ook op de huid had gezeten.
In het tweede kabinet-Rutte waaide een heel andere wind. De VVD ging samenwerken met de PvdA. Eigenlijk ligt hier de kiem van de onvrede die vrijdag tot uitbarsting kwam. De VVD had nu wel een eigen staatssecretaris voor asielzaken (eerst Fred Teeven, later Klaas Dijkhoff), maar de partij moest tegen haar zin in een kinderpardon toestaan en afzien van een wetsvoorstel over strafbaarstelling van illegaliteit.
Daar kwamen twee crises bij. In april 2015 bereikten de partijen na moeilijke besprekingen een overeenkomst over een nieuwe opvang van uitgeprocedeerde asielzoekers. De bed-bad-brood-regeling, waar de VVD vanaf wilde, bleef toch bestaan. Het compromis was dat dit alleen in vijf grote steden (inmiddels als Landelijke Vreemdelingenvoorzieningen) een vervolg kreeg.
Later dat jaar volgde de grote toeloop van Syrische vluchtelingen, die zou uitmonden in de Turkije-deal: in ruil voor financiële ondersteuning zorgden de Turken vanaf 2016 voor het opvangen van vluchtelingen die daar aankwamen. Ondanks die afspraak vragen tot op de dag van vandaag veel Syriërs asiel aan in Nederland: vorig jaar ruim 12 duizend. In 96 procent van de gevallen krijgen zij een verblijfsvergunning.
Na het grote verlies van de PvdA bij de verkiezingen in maart 2017 ontstond in de formatie een ‘motorblok’ van VVD, CDA en D66. Voor een meerderheid moest daar nog een partij bij. Tot twee keer toe haakte GroenLinks af. De partij zag geen heil in afspraken met Afrikaanse landen naar het model van de Turkije-deal. Uiteindelijk stapte de ChristenUnie in. Over asiel en migratie volgde ‘een langdurig proces van duwen en trekken’, zei een betrokkene indertijd. Weer kreeg de VVD niet de gewenste strafbaarstelling van illegaliteit.
In januari 2019 wilde het CDA alsnog het nieuwe kinderpardon dat door de VVD buiten het regeerakkoord was gehouden. Onderhandelingen volgden. De VVD stemde in, en kreeg daarvoor in ruil de afschaffing van de discretionaire bevoegdheid van de staatssecretaris – een veelgebruikt ventiel voor afgewezen asielzoekers om alsnog een verblijfsvergunning te vragen.
De zomer van 2020 kende moeizame onderhandelingen over het ophalen van asielzoekers uit het door brand getroffen kamp Moria op Lesbos. Uiteindelijk werden het er zo’n honderd, die dan van de VVD wel ten koste moesten gaan van de vijfhonderd jaarlijks uitgenodigde UNHCR-vluchtelingen.
Geen wonder dat de formatie van het huidige kabinet, met dezelfde partijen, zo lang duurde. En koud uit de startblokken diende de eerste crisis zich al aan toen asielzoekers in Ter Apel buiten moesten slapen. De crisis werd bezworen door instemming van de VVD met de spreidingswet, in ruil voor opschorting van gezinshereniging met een half jaar. Met dat laatste maakte de rechter korte metten. Het lot van de spreidingswet is nu in handen van de Kamer.
Na acht maanden praten over verdere maatregelen liet Rutte vrijdag voor het eerst een kabinet stuklopen op migratie. De nabije toekomst zal uitwijzen of een gevleugeld woord van JA21-Kamerlid Joost Eerdmans klopt: ‘De VVD is eenmaal per vier jaar rechts: vlak voor de verkiezingen.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden