Na bijna dertien jaar premierschap blaast Mark Rutte ‘met gemengde gevoelens’ de aftocht. De VVD’er domineerde als geen ander de Nederlandse politiek. Het einde kwam uiteindelijk toch nog onverwacht, en niet zonder bitterheid.
‘All political careers end in tears.’ Premier en anglofiel Mark Rutte kende de wijsheid die wordt toegeschreven aan de Britse conservatief Enoch Powell als geen ander. De afgelopen jaren gebruikte hij het citaat naar verluidt bij het afscheid van een van de vele VVD-bewindspersonen die tijdens zijn 13-jarige premierschap ten val kwamen. Wie de politiek ingaat, weet dat het bijna nooit gelukkig afloopt.
Dat moet Rutte ook nu ervaren. Hij was de ultieme politieke overlever, de man omhuld met teflon, een ontsnappingskunstenaar, charmeur en verbaal virtuoos, maar nu eindigt zijn loopbaan met een gevallen kabinet en een dreigende motie van wantrouwen dan toch bitter, precies zoals de door hem zo verslonden politieke wetten voorschrijven.
Over de auteur
Frank Hendrickx is politiek verslaggever voor de Volkskrant. In 2022 won hij de journalistieke prijs de Tegel voor zijn stuk over de mondkapjesdeal van Sywert van Lienden en co. Hendrickx was eerder correspondent in VS en Rusland.
Over het einde van Rutte zal nog lang geschreven en gespeculeerd worden. Eerder leek het erop dat hij nog één keer de arena in wilde, nog één keer zou hij laten zien wie de beste campagnevoerder was. Dat zijn immer kwakkelende kabinet-Rutte IV was gevallen over het asielbeleid leek een goede uitgangspositie. Het was bijna een garantie dat de volgende campagne ook over asiel zou gaan, een onderwerp waar de VVD uitgesproken opvattingen over heeft, terwijl veel andere partijen met het onderwerp worstelen en het daardoor liever uit de weg gaan.
Kort na de val van het kabinet vrijdag liet Rutte nog weten dat hij – ‘als u het me nu vraagt’ – door wilde als lijsttrekker. Hij had er naar eigen zeggen nog ‘de energie en de ideeën’ voor. Een paar dagen later kwam hij alweer met een ander verhaal. ‘Ik heb zondag besloten dat ik niet beschikbaar ben als lijsttrekker voor de VVD bij de komende verkiezingen’, zei hij tegen een overvallen Tweede Kamer. ‘Na de verkiezingen vertrek ik uit de politiek.’
Rutte heeft in zijn loopbaan vaak ‘een draai’ moeten maken en net als altijd, maakte hij ook zijn laatste draai alsof het volstrekt vanzelfsprekend was. Hij had tenslotte vrijdag ook gezegd dat zijn besluit nog niet definitief was, dat hij er ‘nog over zou nadenken’.
Na de aankondiging van zijn vertrek kreeg Rutte maandag van journalisten de vraag of hij had ‘gegokt en verloren’. Een kabinetscrisis over het asielbeleid leek een meesterzet om een goede uitgangspositie bij de volgende verkiezingen te vergaren, maar na de val van Rutte IV slaagde de VVD er niet in om ‘het narratief’ te bepalen. De premier en zijn partij werden door vriend en vijand aangewezen als hoofdschuldige. Hij zou uit politieke calculatie het kabinet hebben opgeblazen.
De VVD sputterde tegen dat er nu eenmaal onoverkomelijke meningsverschillen bestaan over een belangrijk onderwerp als asiel, maar het sentiment keerde zich tegen Rutte. De ene na de andere partij – van GroenLinks, PvdA, BBB en een enkele CDA’er – verklaarde niet meer in zee te willen met de premier.
Rutte is net als de door hem zo bewonderde ex-VS-president Lyndon B. Johnson een meester in het koppentellen. Hij zal al langer hebben ingezien dat de kansen voor een Rutte V met de dag slonken. De premier nam maandag het lot in eigen handen. Niet de kiezer maakte een einde aan het lange premierschap, dat deed hijzelf. Zijn opvolger heeft hij een goede uitgangspositie bezorgd, al zal de VVD zich moeten blijven verweren tegen verwijten dat een kabinet uit partijpolitieke overwegingen is opgeblazen.
Met Ruttes naderende vertrek komt ook een einde aan een bestaan dat bijna volledig in dienst stond van de politiek. Rutte werd al als scholier lid van de VVD, leidde de jongerenbeweging JOVD, werd na een kort verblijf bij Unilever staatssecretaris, leidde VVD-campagnes en deed in 2006 een gooi naar het partijleiderschap. In de strijd met zijn interne rivaal Rita Verdonk kwam de politieke kracht en meedogenloosheid van Rutte al naar boven. De VVD’er die zijn hele leven in Den Haag woonde, stond bekend als een ideale schoonzoon. Altijd joviaal, opgewekt en ogenschijnlijk onaangedaan door kritiek. Tegelijkertijd bleek Rutte achter de schermen een nietsontziende campaigner. Zijn team vocht een ongekend harde strijd uit met Verdonk waarin Rutte uiteindelijk nipt als winnaar uit de bus kwam.
Rutte had daarna jaren nodig om zijn draai te vinden als VVD-leider. Na lang dralen zette hij Verdonk uit de partij, overleefde ternauwernood een kritisch partijcongres en worstelde met slechte peilingen. Op advies van mastodonten binnen zijn partij paste hij zijn inhoudelijke verhaal drastisch aan. Rutte presenteerde zich aanvankelijk als een ideeënman die bijstandsmoeders bij de partij wilde betrekken en nadacht over een groen-rechtse koers, maar uiteindelijk werd alles ingedikt tot de drie VVD-kernthema’s: veiligheid, minder immigratie, goede overheidsfinanciën.
Rutte versloeg zo zijn voorganger Jan-Peter Balkenende (CDA), die in zekere zin zijn tegenpool was. Waar de rechtlijnige Balkenende verongelijkt kon zijn en moeizaam communiceerde, werd Rutte begroet als een frisse wind: de nieuwe premier werd geroemd om zijn verbale kwaliteiten en zijn souplesse. Het past bij de politieke golfbewegingen dat de kiezer nu weer op zoek lijkt naar een anti-Rutte: ongepolijste politici als Caroline van der Plas en Pieter Omtzigt gooien in de peilingen hoge ogen.
Rutte bleek na zijn eerste verkiezingszege in 2010 meteen in staat om harde politieke calculaties te maken. De toenmalige PvdA-leider Job Cohen was er jaren later nog beduusd van hoe Rutte hem in die tijd rücksichtslos afdankte. Nadat pogingen om tot een gedoogconstructie met de PVV te komen, waren stukgelopen, klopte Rutte bij Cohen aan om een kabinet te vormen. Maar toen het CDA alsnog openstond voor een avontuur met Geert Wilders, liet Rutte de PvdA weer razendsnel vallen. Cohen concludeerde dat Rutte een ware machiavellist was met een scherp oog voor zijn politieke eigenbelang.
Toch bleef de PvdA tijdens de eurocrisis steun geven aan de Europese steunpakketten, iets wat gedoogpartij PVV destijds weigerde. Het zou niet voor het laatst zijn dat Rutte door politieke tegenstanders uit de brand werd geholpen.
Rutte I ging al snel in vlammen op, maar de populaire premier werd er niet op afgerekend door de kiezer. CDA en PVV verloren. De VVD won. De jaren na 2012 hebben het premierschap van Rutte uiteindelijk gedefinieerd. Hij sloot tijdens Rutte II een pact met de PvdA en wist daarbij af te dwingen dat er een scherp begrotingsbeleid werd gevoerd met soms uiterst pijnlijke bezuinigingen in de sociale zekerheid, waarvan de consequenties nu nog voelbaar zijn. Rutte zelf leed er niet onder: hij werd de premier die Nederland door de crisis loodste en uiteindelijk financiële buffers aanlegde voor de toekomst.
De PvdA moest vanaf het begin wel een zware prijs betalen voor de samenwerking met de VVD, maar Rutte hield de verhoudingen altijd goed. PvdA'ers als Diederik Samsom en Lodewijk Asscher keken met bewondering naar zijn werklust en politieke behendigheid. Na het neerhalen van vlucht MH17 in 2014 kreeg Rutte dankzij zijn optredens ook de statuur van een staatsman.
Rutte groeide zo uit tot de man om wie alles leek te draaien in de Nederlandse politiek. Doordat Rutte II niet beschikte over een meerderheid in de Eerste Kamer moesten er gedoogdeals gesloten worden met andere partijen. Dat lukte wonderwel. D66, ChristenUnie, SGP en in mindere mate het CDA ontpopten zich tot trouwe steunpilaren. Zo laveerde de premier langs alle politieke valkuilen. Zelfs zijn vijanden konden hun ontzag voor zijn politieke virtuositeit amper verbergen. In de moeilijkste debatten bleef hij ongenaakbaar. In het almaar verder versplinterende politieke landschap leek hij voor veel kiezers lange tijd de enige die het land bestuurbaar kon houden.
De kwetsbare kanten werden in die jaren minder belicht. Rutte kon met iedereen samenwerken, maar wat was nou zijn eigen visie? Rutte wuifde dat soort vragen weg. Wie visie wilde, moest naar de oogarts. Visie was een olifant die alleen maar in de weg stond. Rutte was de Macher, een beetje zoals Ruud Lubbers, de CDA'er die lang het record van langstzittende premier in handen had. De VVD-premier vond als liberaal dat de overheid zich vooral bescheiden moest opstellen. Ondernemers en burgers dienden de ruimte krijgen.
De verkiezingscampagnes van Rutte bleven al die jaren uiterst effectief, al zagen critici er eerder cynisme en opportunisme in. Inhoudelijke debatten bleven vaak achterwege. Zo zocht Rutte in 2017 doelbewust de tweestrijd met Geert Wilders, hoewel die amper aanspraak kon maken op het Torentje. Andere partijen kwamen buitenspel te staan en het debat concentreerde zich op asiel- en immigratie. Uiteindelijk won Rutte eenvoudig, ook omdat er in de laatste dagen van de verkiezingscampagne nog een conflict werd uitgevochten met de Turkse regering over Turkse campagnebijeenkomsten in Nederland.
Na een lange moeizame formatie kwam eind 2017 Rutte III tot stand. Toch was er toen al iets veranderd. De nieuwe coalitiepartners CDA, D66 en ChristenUnie waren beducht geworden voor de samenwerking met Rutte. De premier overleefde alles, maar met zijn regeringspartners liep het zelden g Source: Volkskrant