‘We did it!’ Het knuffelen in de grote zaal van het Museum Volkenkunde in Leiden begint als de Nederlandse staatssecretaris Gunay Uslu en haar Indonesische evenknie Hilmar Farid de plastic Bic-balpennen neerleggen, en luxe mappen met de ondertekende stukken uitwisselen.
Er is iets volbracht, en het museum haalt opgelucht adem. Jarenlang is er toegewerkt naar dit kleine symbolische moment: de ‘eigendomsoverdracht’ van 478 historische voorwerpen. Die gaan ‘eindelijk naar huis. Terug naar waar ze horen’, schrijft woordvoerder Léonie Wijnen in een tweet.
En waar ze thuishoren is onmiskenbaar: Indonesië. Daarom zijn Farid en de ambassadeur van Indonesië aanwezig op dit onderonsje van oude bekenden, die allemaal deel uitmaken van wat hier ‘het proces’ wordt genoemd.
Over de auteur
Michel Maas is buitenlandredacteur van de Volkskrant. Eerder was hij oorlogsverslaggever en correspondent in Oost-Europa en in Zuidoost-Azië.
Onder plexiglas liggen maandagochtend zes van de 478 voorwerpen: een doosje, het handvat van een kris (een rituele dolk, red.), een ring, en drie andere versierselen van zuiver goud, ingelegd met edelstenen. Deze zes kleine kostbaarheden zijn uitgestald omdat veel andere te groot zijn, en omdat het er sowieso veel te veel zijn om ze allemaal neer te kunnen zetten.
De opluchting van de historici is een reactie op het ongemak dat ze jarenlang hebben gevoeld bij het besef dat zo veel stukken in het museum daar niet horen. Dat ongemak voelde iedereen en werd steeds groter, zegt Wijnen Maar nu is het over: eindelijk wordt afgerekend met het onrecht van eeuwen en dat voelt duidelijk goed.
Een begeleidende tekst op de muur naast een groep manshoge tempelbeelden van goden en mythische figuren uit Singosari legt het uit: alle voorwerpen in deze zaal zijn bijeengebracht als gevolg van militaire expedities, wetenschappelijke belangstelling, en missie en zending. ‘In alle gevallen was er sprake van grote machtsongelijkheid.’ En dat wordt nu rechtgezet.
De manshoge beelden uit de tempel van Singosari staan al decennialang op wacht bij de ingang van de vaste tentoonstelling, maar binnenkort gaan ze terug naar Singosari, waar ze niet meer louter museumstukken zullen zijn, zegt Hilmar Farid. ‘Deze beelden vertellen een verhaal, en dat verhaal kan in Indonesië weer tot leven komen. Ze kunnen weer deel worden van religieuze activiteiten, waar mensen ze offers brengen. Op de plek waar ze thuishoren.’
‘Dat voorwerpen een leven hebben en deel uitmaken van de cultuur, dat is iets wat in Nederlandse musea niet wordt begrepen’, zegt historicus Bonnie Triyana, secretaris van de Indonesische Repatriasi-commissie.
Het Museum Volkenkunde is het eerste museum dat koloniale voorwerpen teruggeeft aan Indonesië onder het nieuwe beleid dat de regering daarvoor heeft vastgesteld. In 2020 kwam een commissie onder voorzitterschap van Lilian Gonçalvez-Ho Kang You tot een nogal radicaal advies aan de regering, dat kan worden samengevat als: wat is gestolen moet worden teruggegeven, onvoorwaardelijk.
De regering heeft het 138 pagina’s tellende advies grotendeels overgenomen, en een proces in gang gezet waarbij Indonesië vraagt wat het wil hebben, en Nederland in principe alles op het Indonesische wensenlijstje teruggeeft. Elk voorwerp wordt begeleid door een herkomstonderzoek. Museum Volkenkunde heeft daarvoor twee extra onderzoekers in dienst genomen, van wie er een na de ondertekening verrukt uitroept: ‘We did it!’ Wijnen vult aan: ‘We hebben ons huiswerk gedaan.’
Léonie Wijnen staat tussen wanden vol voorwerpen, krissen, beeldjes en sieraden die allemaal bestemd zijn om terug te gaan. ‘Blijft er nog wel wat over voor het museum?’ Ze lacht geamuseerd: ‘Die vraag wordt ons heel vaak gesteld, en het antwoord is ja. We hebben 450 duizend voorwerpen in onze collectie, en die hoeven zeker niet allemaal teruggegeven te worden.’
Ook aanwezig maandag onder sommige aanwezigen is een onuitroeibare scepsis: waar komen al die voorwerpen terecht? Kan Indonesië ze wel fatsoenlijk bewaren? Het antwoord van de aanwezige woordvoerders is steevast hetzelfde: ‘Daar gaan wij niet meer over.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden