De ingang aan de oever van de Poel, een uitloper van de Zaan, is achterom. JS Cocoa, het laatste cacao verwerkende bedrijf dat nog in Nederlandse handen is, lijkt nog veel op een familiebedrijf waar je even kunt gaan buurten.
Dit jaar viert het bedrijf in Zaandam het eeuwfeest. Het werd in 1923 opgericht door Jan Schoemaker, zoals de bedrijfsnaam tot 2018 luidde. Daar stond oorspronkelijk op deze plek de molen Het Zwarte Kalf. Nu staat er een groot fabrieksgebouw. ‘Enigszins gedateerd’, geeft ceo Daan Reitsma (40) toe.
Maar binnen is het uiterst modern. Uit cacao-afval, dat anders door cacaoboeren wordt weggegooid of door cacaofabrieken wordt afgevoerd voor verbranding, wordt hier boter geproduceerd. Het kostbare goudgele goedje is onder meer terug te vinden in de hagelslag van Albert Heijn en vaseline van Unilever.
Peter de Waard is journalist van de Volkskrant, gespecialiseerd in financieel-economische onderwerpen. Onlangs verscheen van zijn hand Het geheim van Beursplein 5, over de Amsterdamse beurs.
Daarnaast wordt er cacaopoeder geproduceerd, een halffabrikaat met een zeer laag vetgehalte. Er is onlangs een nieuw zwart poeder ontwikkeld dat wordt gebruikt voor de productie van Oreo-koekjes. ‘Maar hiermee kan ook de kleur van chocoladehagelslag nog iets donkerder worden gemaakt. De octrooiaanvraag loopt’, zegt Reitsma.
Hij is in de afgelopen jaren weleens benaderd door projectontwikkelaars die de panden aan de Diederik Sonoyweg willen opkopen, met het doel op het terrein appartementen te bouwen. Het bedrijf zou dan moeten verkassen naar het nieuwe industrieterrein Hoogtij, zoals andere Zaanse bedrijven.
Maar Reitsma en mede-eigenaar Pieter Schulting (44) hebben helemaal geen zin in nieuwbouw op een andere plek. Dat zou een enorme investering vergen. De huidige accommodatie voldoet en de markt voor cacaoproducten is nogal cyclisch. Het bedrijf wil, door ervaring wijs geworden, niet te veel risico nemen. Begin jaren negentig moest door een abrupte val van de cacaoprijzen, na de val van de Berlijnse muur en na het wegvallen van de vraag uit de Sovjet-Unie, het bedrijf enige tijd worden gesloten.
Er zijn ook emotionele redenen om te blijven. Op een steenworp afstand van het bedrijf is de Zaanse Schans, een van de bekendste toeristenattracties van Nederland, waar de molens nog draaien. Reitsma: ‘In een daarvan, de Bonte Hen, is het oude proces van cacaoboterwinning te zien.’ Daarnaast heeft het bedrijf een vast werknemersbestand van mensen uit vaak dezelfde families. Er is een familie die er al vier generaties werkt.
Toen Reitsma en Schulting het bedrijf in 2017 overnamen, besloten ze wel de handelsnaam te veranderen. Jan Schoemaker bv werd JS Cocoa. Het Engelse cocoa klonk internationaal beter. Schulting: ‘Maar eigenlijk had JS Cacao ook gekund. Gewoon op zijn Nederlands. En als we onderdelen voor onze machines nodig hebben, kent iedereen ons nog als Jan Schoemaker.’
Het bedrijf is een van de oudste kringloopbedrijven van Nederland. ‘Onze grondstoffen zijn de resten die de reguliere industrie niet wil kopen of niet kan verwerken.’
Toen Jan Schoemaker samen met zijn broer Piet het bedrijf oprichtte, was de Zaanstreek al het centrum van de cacao verwerkende industrie. De cacaobonen die in jutezakken over het water naar de vele bedrijven in de Zaanstreek kwamen, werden hier verwerkt tot cacaoboter, door ze uit te persen of te wringen.
Maar in de schilfers (cacaokoek) bleef 22 tot 25 procent van de kostbare cacaoboter achter. Daarin zag Jan Schoemaker een kans. Hij dacht deze achtergebleven boter op rendabele wijze alsnog uit het afval te kunnen halen. Hiervoor huurde hij tien molens in de Zaanstreek, zoals Het Zwarte Kalf, waarin door het wrijven met molenstenen nog eens 10 tot 15 procent cacaoboter kon worden gewonnen.
Maar ook de laatste 10 procent mocht niet worden weggegooid. De broers richtten een nieuw extractiebedrijf op, waar via oplosmiddelen de rest eruit kon worden gehaald. Binnen enkele jaren kon Schoemaker het hele productieproces doen, van bonen tot vetvrije cacaokoek, en nog voor de oorlog was het Zaanse bedrijf het grootste extractiebedrijf van Nederland. Niet alleen de Zaanse cacaobedrijven, zoals het nabijgelegen Cacao de Zaan (inmiddels onderdeel van OFI) lieten hier hun schilfers verder verwerken, ook het Britse Cadbury werd een van de grote leveranciers van Jan Schoemaker bv.
Na de oorlog werd besloten om zelf cacaobonen te kopen. Daarbij concentreerde het bedrijf zich ook op het ‘afval’ of de bonen van B-kwaliteit die de grote cacaoverwerkers niet wilden hebben.
Nu worden deze zogenoemde ‘buitenboontjes’ voornamelijk in Ghana ingekocht. In dit West-Afrikaanse land heeft JS Cocoa een eigen inkooporganisatie met 55 vaste medewerkers, plus nog eens 1.500 opkopers. Die benaderen de ruim één miljoen veelal kleine cacaoboeren in het land en garanderen ze een vaste prijs voor deze buitenboontjes. JS Cocoa opereert met een vergunning – een zogenoemde Cocoa Waste Licensed Buying Company – van de Ghanese overheid die op deze wijze wil voorkomen dat de zogenoemde buitenboontjes door de kleine boeren stiekem worden vermengd met de bonen van A-kwaliteit.
De cacaoboter wordt niet alleen gebruikt in de chocolade-industrie, maar ook in de cosmetica en farmacie, voor zalven en zetpillen. Zelfs het laatste afval uit de fabriek krijgt een bestemming. Dat wordt verkocht als veevoer.
Hoewel het een en ander verloren is gegaan, geldt de Zaanstreek ook nu nog als hét cacaocentrum van de wereld. Amsterdam is daardoor nog altijd de grootste importhaven voor cacao. De familie Schoemaker zit niet meer in het bedrijf. In 1984 verkochten de nazaten van Jan Schoemaker het bedrijf aan het handelshuis Ceteco. Later kreeg een driemanschap de leiding, onder wie de vader van Daan Reitsma. In 2017 namen Daan Reitsma en Pieter Schulting (de laatste werkte eerder onder meer bij Unilever en Cargill) de aandelen over.
De grote cacaoverwerkers gunnen JS Cocoa graag de verwerking van hun restproducten, zodat zij daar geen ingewikkelde machines voor nodig hebben. Maar de huidige eigenaren willen wel graag innoveren en nieuwe producten ontwikkelen. Vooral met het vetvrije cacaopoeder is veel meer te doen. Uitdagingen zijn er altijd, al is het maar het terugdringen van het energieverbruik of het beperken van de uitstoot. Want ook in het cacaocentrum moeten bedrijven continu op hun tellen passen om geen overlast te veroorzaken.
JS Cocoa
Waar: Zaandam
Sinds: 1923
Werknemers: 100 (Nederland, Ghana)
Jaaromzet: 25 miljoen euro
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden