‘Hoe je kijkt, bepaalt wat je ziet.’ Dat was de slogan die advocatenkantoor Pels Rijcken in 2017 introduceerde in een reclamefilmpje. Op het moment dat die video online ging, bestal bestuursvoorzitter Frank Oranje al twintig jaar stelselmatig Pels Rijckens notariaat. ‘Hoe je kijkt, bepaalt wat je ziet’, is ook onderliggend thema van NTR-documentaireserie De zaak Schaap – in augustus op tv, nu al te zien op NPO Plus – over Oranjes fraude; de grootste uit de Nederlandse geschiedenis. Tussen 1996 en 2020 verduisterde Oranje 11,5 miljoen euro zonder dat iemand het miste. Grote vraag: hoe? Eén antwoord: met een eindeloos ingenieus ponzischema (vernoemd naar de Amerikaanse fraudeur Charles Ponzi, en vergelijk baar met het piramidespel, red.) Ander antwoord: door gebruik te maken van vooroordelen.
Oranje was onkreukbaar, prototype notaris, Mr. Integrity. Hij bewoonde een villa in Den Haag, rende marathons, schonk aan het Concertgebouworkest. Je verwacht het niet van zo iemand en van precies die bias maken witteboordencriminelen gebruik, vertelt hoogleraar forensische bedrijfskunde Bob Hoogenboom in de serie. Meesterfraudeurs werken doorgaans aan de top van een organisatie, niemand controleert ze. Omdat ze blindelings worden vertrouwd, of omdat niemand ruzie wil. Zoals systemisch racisme mensen onterecht criminaliseert, zo faciliteert systemische naïviteit miljoenenfraude.
Onlangs beschreef De Groene Amsterdammer hoe studiefinancieringsvertrekker DUO een algoritmisch inzetbaar risicoprofiel gebruikte om fraude op te sporen, net als bij het toeslagenschandaal. Mbo’ers waren ‘risicovoller’ dan academici; wie bij een familielid inwoonde, fraudeerde volgens DUO vaker dan iemand met huisgenoten. Op basis van deze coördinaten werden huiszoekingen gedaan; bij een dichte deur werd aan de buren gevraagd of ‘hier ook een student woonde'.
Voor het artikel deelden 32 advocaten gegevens van studenten die in beroep gingen tegen een fraudebeschuldiging, 376 zaken in totaal. In 367 van de gevallen had de beschuldigde student een migratieachtergrond. Waar Oranje consequent de schijn vóór had, hadden deze studenten de schijn tegen. Vraag een gemiddelde Nederlander naar ‘een student’, en hij denkt aan een blonde jongen in een polo met een katerige stem. Niet aan een Marokkaans-Nederlandse jongeman die ’s avonds Uber rijdt om zijn hbo te betalen, terwijl dat misschien wel zijn buurman is.
In The Son also Rises toont econoom Gregory Clark aan hoezeer achternamen nog altijd carrièrekansen bepalen. Een Zweed die afstamt van Zweedse adel wordt zes keer vaker advocaat dan een landgenoot zonder aristocratische naam. Voorouders in de Qing-dynastie vergroten je kansen op een bestuursfunctie in China aanzienlijk – heel Mao’s communisme ten spijt. Clark deed geen onderzoek naar Nederland, maar iets zegt me dat de naam Oranje hier qua kansen een streepje voor creëert.
In De zaak Schaap wordt Oranje geregeld omschreven als ‘geniaal’ en ‘vernuftig’, zelden als crimineel. Tussen 2012 en 2022 beschuldigde DUO tienduizend studenten van fraude, tweederde van hen maakte bezwaar. In dezelfde periode begon Oranje zijn negende en meest lucratieve fraudestichting. Beter nog dan ‘Hoe je kijkt, bepaalt wat je ziet’, is hier een andere slogan uit die Pels Rijcken-reclame van toepassing: ‘Oog voor samenhang’.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden