Mark Rutte en alleen Mark Rutte is verantwoordelijk voor de val het kabinet. Duidelijker kan D66-fractievoorzitter Jan Paternotte niet zijn. De breuk kwam voor hem totaal onverwacht. Ja, de gesprekken over migratie liepen al heel lang, maar volgens de D66'er verliepen die in goede sfeer met de VVD-bewindslieden Dilan Yesilgöz en Eric van der Burg aan tafel. De coalitiepartijen waren al een heel eind gevorderd tot Rutte woensdag vanuit het niets een bom legde onder het kabinet: hij duwde de ChristenUnie met de rug tegen de muur met voorstellen om de gezinshereniging radicaal in te perken, terwijl hij wist dat de christelijke achterban precies op dat punt geen concessies wilde doen.
Ook de timing vindt Paternotte onverklaarbaar. De haast van de VVD, met de aan zichzelf opgelegde deadline van afgelopen vrijdag, staat in schril contrast met de realiteit: het aantal asielzoekers blijft ver achter bij de prognose van 70 duizend dit jaar en er is geen toename te zien.
Partijleider Sigrid Kaag is diplomatieker in haar oordeel en wijst niet direct een schuldige aan. Wel merkt zij op dat deze week ‘onnodige spanning’ op de asielgesprekken is gelegd. Achter de schermen valt bij D66 te horen dat de ramkoers van Rutte diepe wonden heeft achtergelaten. Met de VVD hebben de sociaal-liberalen niet veel problemen, met Rutte wel.
Al weken pochten anonieme CDA’ers dat hun partij ‘sneuvelbereid’ zou zijn en CDA-leider Hoekstra ondermijnde zelfs openlijk het kabinetsbeleid door afstand te nemen van het stikstofbeleid. Met het voorstel het asielbeleid om te gooien met een twee-status-stelsel hoopte de partij de daling in de peilingen te keren. Uitgerekend dat eigen CDA-voorstel werd de aanleiding voor de kabinetsval en duwt de partij nog verder een crisis in: aan het teleurstellende leiderschap van Hoekstra wordt al maanden getornd, een opvolger staat niet klaar en inhoudelijk is de partij stuurloos.
Afgelopen week werd duidelijk dat de partij er alles aan heeft gedaan om het kabinet overeind te houden. Totaal overdonderd door de onbehouwen houding van Rutte heeft het CDA nog juristen laten uitzoeken hoe een stemming in de ministerraad – waarmee Rutte dreigde – voorkomen kon worden. Toen vrijdag duidelijk werd dat het einde van Rutte IV onvermijdelijk werd, deed de CDA-top nog een laatste poging om de gesprekken over het weekend heen te tillen. Dat het uiteindelijk geklapt is, wijt de partij aan de ‘roekeloosheid van Rutte’, zo valt te horen. Hoekstra vindt de val ‘onnodig’ en draagt uit dat de houding van Rutte ‘natuurlijk evident niet geholpen heeft’. Tegelijkertijd is er ook verbazing over de ChristenUnie die nog niet zo lang geleden akkoord ging met de inperking van gezinshereniging (waar de rechter later een streep door zou zetten), maar voor wie dat nu ondraaglijk bleek te zijn.
Had de ChristenUnie in het befaamde 1 april-debat de motie van wantrouwen tegen Rutte gesteund, dan was zijn vierde kabinet er waarschijnlijk nooit gekomen. Tegen wil en dank stapte de partij na een uiterst moeizame formatie uiteindelijk alsnog in het kabinet en slechts anderhalf jaar later is Rutte alweer klaar met de ChristenUnie. Partijleider Mirjam Bikker kan niet akkoord gaan met nareisbeperkingen die vluchtelingengezinnen verscheuren. ‘Kinderen horen bij hun ouders. Dat hebben we bij de coalitieonderhandelingen aangegeven’, aldus Bikker vlak na de val.
De partij communiceert naar buiten toe dat het gaat om een val over de inhoud, maar negeert de houding van Rutte niet. Met name zijn dreigement de nareisbeperkingen tot een stemming in de ministerraad te laten komen is niet goed gevallen. ‘Onverstandig’, zei Bikker hierover. Het is niet zo dat de ChristenUnie niet ver wilde gaan. Op het laatste congres werd duidelijk dat de eigen leden ook willen dat het kabinet meer grip krijgt op de instroom. Maar de partij wil het ook hebben over de arbeidsmigratie die voor het overgrote deel verantwoordelijk is voor de hoge migratiecijfers. Dat wisten de andere partijen, en de VVD wist ook dat tornen aan gezinshereniging voor de ChristenUnie niet te dragen was.
De VVD wijst niet zozeer naar andere partijen, maar naar de hoge migratiecijfers en verschillen van opvatting over hoe het kabinet daar grip op moet krijgen. Ruttes partij schermde maandenlang met prognoses van het ministerie van Justitie waarin gesproken wordt over 70 duizend asielmigranten dit jaar. Hoewel het daadwerkelijke aantal daar tot nu toe ver onder ligt, dreef Rutte de onderhandelingen woensdag op de spits. Vrijdag concludeerde hij dat dit keer de maat vol was voor de VVD, na een samenwerking met D66, CDA en ChristenUnie van zes jaar waarin de vier partijen meerdere malen tot zware asielcompromissen wisten te komen.
Als de vier partijen er niet meer in slagen om van Nederland een minder aantrekkelijke asielbestemming te maken, dan heeft het voor Rutte geen zin meer nog langer verder te praten. Daarmee is meteen helder wat voor de VVD het belangrijkste campagnethema wordt in de komende maanden en hoe Rutte hoopt zijn electorale concurrenten op de rechterflank af te schudden.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden