Fotograaf Iris Haverkamp Begemann werd met open armen ontvangen door de ouders van haar vriendin Alejandra Ortiz toen ze op vakantie ging naar Mexico. Zij wel. Alejandra zelf is niet meer veilig in het land dat ze als transvrouw ontvluchtte.
Op vakantie naar Mexico. Kan gewoon, als Nederlandse vrouw met een paspoort. Als transgendervrouw die er juist vandaan is gevlucht en überhaupt de grens niet over mag, want geen verblijfsvergunning, is zomaar het vliegtuig nemen voor een bezoek aan je geboorteland een ander verhaal; in het beste geval moeilijk, in het slechtste geval onmogelijk. Geen wonder dat fotograaf Iris Haverkamp Begemann (34) nogal wat gêne voelde, toen ze haar vriendin Alejandra Ortiz (40) vertelde waar ze op vakantie naartoe ging. Ortiz is behalve schrijver en activist ook transvrouw en asielzoeker: hoe oneerlijk was het dat de ene vrouw volledig vrij was, en de ander bijna gevangen? Kon ze dat wel maken? Ja, juist wel, antwoordde Ortiz. Want die gêne bleek het perfecte uitgangspunt voor een fotoserie waarin ze hun persoonlijke vrijheid vergelijken: I went on a holiday to the country you fled from.
Op het eerste gezicht zien ze er filmisch, bijna idyllisch uit, de beelden die Haverkamp Begemann schoot in Salitral de Carrera, een dorp met ruim drieduizend inwoners in het midden van Mexico: een zonnige veranda, het onvermijdelijke Mariabeeld, een stoffige straat waar de was hangt te wapperen. Dat wordt anders als je weet wat de jonge Ortiz er als jongetje doormaakte: armoede, verwaarlozing, geweld. Andere kinderen gooiden stenen naar haar of hingen haar urenlang aan haar voeten in een boom, terwijl ze haar uitscholden voor maricón (flikker). Haar ernstig kijkende vader met zijn cowboyhoed, haar moeder in een roze trainingspak. ‘Ze zien er zo Iief uit’, zegt Alejandra Ortiz nu, in het café waar ze samen met Haverkamp Begemann over hun serie vertelt. Maar haar bijschrift bij de foto vertelt iets anders: ‘Ik kan niet bevatten dat dit dezelfde mensen zijn die me toen zo onwaardig, zo ongeliefd en zo onbeschermd hebben laten voelen.’
Volgens cijfers van de non-profitorganisatie Transgender Europe is Mexico na Brazilië het gevaarlijkste land voor transgender personen. Maar omdat het homohuwelijk er legaal is en er weinig officiële cijfers van geweld tegen transpersonen bekend zijn, ziet de Immigratie- en Naturalisatiedienst dat anders: de reden dat Ortiz, acht jaar na aankomst in Nederland, nog steeds op een verblijfsvergunning wacht. In 2021 is ze aan haar tweede asielprocedure begonnen, nadat de eerste was afgewezen. Vijf azc’s heeft ze van binnen gezien; zo deprimerend dat ze nu vooral bij vrienden logeert.
Dat haar vriendin op vakantie wilde naar een toeristische plek als Oaxaca, snapte Ortiz wel, maar wat moest ze in haar geboortedorp, de plek die Ortiz op haar 17de heeft achtergelaten en waar ze sindsdien nooit meer een voet heeft gezet? ‘Ik dacht in eerste instantie: ben je gek geworden? Mijn dorp heeft niet alleen te maken met streng katholicisme maar ook met machocultuur, de drugskartels zijn overal. En toen ik jong was, begonnen mijn ouders soms uit het niets te vechten of te schelden, ik wilde niet dat Iris dat zou meemaken.’ Tegelijkertijd is ze zich ervan bewust hoe de beleving van een land voor iedereen anders kan zijn. ‘‘Als je je goed gedraagt, zal je hier niets overkomen’, zei een van mijn broers een keer aan de telefoon. Dat is alleen niet mijn ervaring.’
Toch vroeg Ortiz aan haar familie of Iris er mocht logeren. ‘Het eerste wat mijn broer, de enige die Engels spreekt, zei: ‘Is je vriendin zoals jij?’ ‘Nee’, zei ik. Alsof ik ooit een transvriendin naar Mexico zou sturen.’ Toen vonden haar ouders het goed. Sterker nog, de Nederlandse fotograaf werd met open armen ontvangen. Vijf dagen logeerde ze bij de ouders die hun eigen dochter ‘de duivel’ hadden genoemd, in het huis waar ze was geslagen en gekleineerd en waar ze pas op haar 16de een tandenborstel kreeg. Haverkamp Begemann: ‘Ze waren ontzettend vriendelijk, ik kreeg een warm welkom. Haar moeder moest huilen en wilde me knuffelen, want dichter bij haar dochter Alejandra kon ze niet komen. Natuurlijk was ik verward. Maar ik bedacht al snel dat ik tijdens mijn bezoek neutraal moest zijn. Ik was daar niet om te vragen waarom ze Alejandra nooit hadden geaccepteerd, dat was niet mijn positie. Bovendien, als ik een persoonlijke agenda had gehad, had dat de foto’s misschien beïnvloed.’
En Ortiz, voelde zij dan geen enkele woede of frustratie toen haar vriendin zomaar bij haar ouders logeerde, in het land waar ze zelf niet naartoe mag reizen, laat staan veilig kan leven? ‘Ik ben lang geleden opgehouden mijn leven en rechten te vergelijken met die van anderen. Als ik ga nadenken over alles wat andere mensen kunnen doen en ik niet, word ik depressief. Dus die vraag heb ik mezelf niet gesteld.’
De neefjes en nichtjes die Haverkamp Begemann fotografeerde in Salitral de Carrera heeft Ortiz dan ook nog nooit in levenden lijve gezien. Toen de foto’s vorig jaar levensgroot in Melkweg Expo in Amsterdam hingen, heeft Ortiz zelf vijf dagen in de galerie gelogeerd. ‘Ik zat op de trap te kijken naar mijn ouders, mijn familie, mijn dorp. Eerst was het ongemakkelijk, daarna voelde het als vrede sluiten met het verleden. Uiteindelijk zijn mijn ouders het product van hun omgeving. Ik wil het niet goedpraten, maar mijn moeder is ook een slachtoffer van de machocultuur, mijn vader en zijn hele familie behandelden haar slecht, ze kan niet lezen of schrijven. Mijn vader werd op zijn beurt verwaarloosd door zijn eigen ouders, net als mijn moeder. En ze leven in een klein, armoedig dorp met strikte regels voor mannen en vrouwen. Ik praat niet goed wat ze hebben gedaan, maar het is te veel gevraagd om te verwachten dat ze anders waren geweest, snap ik nu. Zelfs al ben ik nog steeds niet welkom in hun leven.’
Haar familie vond de foto’s ondertussen prachtig. Maar wie als toeschouwer met een Nederlands paspoort de bijschriften van Ortiz leest, voelt een onaangename paradox. Het is precies wat fotograaf Haverkamp Begemann voor ogen had. ‘Ik wilde de kijker net zo ongemakkelijk laten voelen als ik me voelde, toen ik Alejandra vertelde dat ik op vakantie ging naar het land waar zij vandaan is gevlucht.’
I went on a holiday to the country you fled from verschijnt eind dit jaar als fotoboek en kan je via Voordekunst steunen. Zie ook: irishaverkampbegemann.com
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden