De Duitse regering begint het zomerreces met een forse beschuldiging: die van ondemocratisch handelen. Op woensdagavond verbood het grondwettelijk hof te elfder ure een parlementaire stemming over de omstreden nieuwe ‘verwarmingswet’. De wet zou een van de grootste stappen zijn in de ambitieuze Duitse overgang naar een klimaatneutrale samenleving.
De wet is al maanden onderwerp van hoogoplopend politiek conflict en groeide uit tot een lakmoesproef van het maatschappelijke draagvlak voor de Klimawende.
De verwarmingswet moest vanaf 2024 stimuleren dat nieuwe verwarmingssystemen voor 65 procent klimaatneutraal zijn, ook in woningen. Dat zou gaan gelden voor nieuwbouw, maar ook voor bestaande woningen waarvan het verwarmingssysteem aan vervanging toe is.
Veel Duitse woningen verwarmen nog op stookolie. In de praktijk komt de nieuwe regel meestal neer op verplichte installatie van een kostbare warmtepomp. Om die kosten te compenseren, beloofde de regering een onduidelijk scala aan subsidies.
Over de auteur
Remco Andersen is correspondent Duitsland voor de Volkskrant. Hij woont in Berlijn. Als Midden Oosten-correspondent won hij de Lira-prijs voor buitenlandjournalistiek voor zijn werk in Syrië en Irak.
Die belofte werd vrijwel direct overstemd door de kakofonie van protesten die van links en rechts opsteeg tegen het plan. Refrein: de regering in Berlijn, ver verwijderd van de gewone mens en gekaapt door De Groenen, laat hardwerkende Duitsers failliet gaan in haar obsessie met het klimaat.
De rechts-conservatieve CDU, de partij van Angela Merkel en nu oppositieleider, pleitte voor een ‘sociale Wärmewende’ en verklaarde regeringspartij De Groenen afgelopen week de politieke oorlog door haar formeel als ‘hoofdtegenstander’ te bestempelen.
En de grotendeels extreem-rechtse Alternative für Deutschland bereikte afgelopen weken een historisch hoogtepunt in de peilingen: een op de vijf Duitsers zegt nu op de partij te willen stemmen. Politieke wetenschappers noemen het al cynisch ‘de warmtepomp-bonus’.
‘Warmtepomp-gate’ wordt ongetwijfeld lesstof op de opleiding Bestuurskunde. Groenen-minister van Economie Robert Habeck, architect van de wet, negeerde eerst de kritiek en gaf critici daarmee de indruk op kruistocht te zijn. Toen werd de wet dramatisch afgezwakt: gemeenten moeten een communaal klimaatneutraal warmteplan opzetten, vaak met gebruik van aardwarmte, waartoe ze tot 2028 de tijd hebben. Pas als dat er ligt, geldt voor huishoudens die niet aan de kant-en-klare optie mee willen doen, alsnog de semi-verplichte warmtepomp.
Klimaatorganisaties waren des duivels over het uitstel. Tegenstanders van de wet waren nog altijd niet tevreden. En burgers vooral verontrust. Over het gebrek aan heldere communicatie, over de steeds hardere toon in het politieke debat, en over het feit dat het er zelfs bínnen de regering keihard aan is toegegaan – de kleine centrumrechtse coalitiepartij FDP keurde de plannen van zijn coalitiepartners zoals vaker publiekelijk af. Onder de streep bewerkstelligde de regeringscoalitie – De Groenen voorop – zo een politiek fiasco zonder dat het klimaat er op korte termijn veel mee opschiet.
Als klap op de vuurpijl zegt het Duitse grondwettelijk gerechtshof, de hoogste hoeder van de democratische rechtsorde in het land, nu dat de regering feitelijk ondemocratisch bezig is. Door te proberen de wet uit alle macht nog voor het zomerreces door het parlement te loodsen, ontbeert de oppositie de mogelijkheid om voldoende in- en tegenspraak te organiseren. ‘Parlementariërs hebben niet alleen het recht om te stemmen, maar ook om zaken te overwegen’, zeggen de rechters, en dus mag de geplande stemming geen doorgang vinden.
De Duitse regering probeert in hoog tempo een historische sociaal-economische omwenteling door te voeren, en dat vereist doortastendheid. Maar, zegt Andreas Esche, econoom bij de denktank Bertelsmann Stiftung, het vereist ook efficiënte communicatie.
‘Juist omdat de klimaatmaatregelen zo ingrijpend zijn, is het des te belangrijker dat de regering van meet af aan duidelijk maakt hoe ze omgaat met de mensen die erdoor worden geraakt. Dat stelt niet alleen de hoogste eisen aan het wetgevende proces, maar ook aan het politieke werk. Temeer omdat er nog veel maatregelen op ons afkomen die tot tweespalt kunnen leiden, en een groeiend deel van de bevolking het vertrouwen in de politiek verliest.’
De tevredenheid met de zogeheten Ampel-coalitie, de rood-geel-groene coalitie onder leiding van Scholz, is ondertussen gezakt naar recorddiepte: nog maar 23 procent van de kiezers is tevreden over de coalitie, tegen 20 procent vorige maand. Tegelijk maakt driekwart van de Duitsers zich zorgen om de verhoudingen in de samenleving. Een laatste statistiek toont dat de Duitse samenleving is gespleten door de Warmtewet: 45 procent vindt hem goed of zelfs niet ver genoeg gaan, terwijl 45 procent vindt dat de wet te ver gaat (10 procent sloeg de vraag over).
Opiniemakers waarschuwen ondertussen voor een dreigende tweedeling in de samenleving. ‘Dit kan leiden tot Amerikaanse toestanden’, schreef het invloedrijke blad Der Spiegel.
Op de laatste dag voor het zomerreces ging het er vrijdag ongewoon fel aan toe in de Bondsdag, de Duitse Tweede Kamer. CDU-leider Friedrich Merz beet regeringspartij SPD toe dat die haar mond moest houden terwijl hij aan het woord was.
De volgende politieke crisis dient zich alvast aan. Volgens Merz maakt deze regering zich vaker schuldig aan het drastisch inkorten van parlementaire procedures om eigen wetten erdoorheen te krijgen. ‘U hebt van dit parlement een oord van debatweigering en doordrukken gemaakt’, aldus de oppositieleider. In september staat een nieuwe zitting over de Verwarmingswet op de planning.
De Duitse Klimawende is de overgang naar een volledig klimaatneutrale samenleving in 2045, vijf jaar eerder dan de EU als geheel. Bij haar aantreden eind 2021 verklaarde de huidige regering dit streven tot haar belangrijkste doelstelling. Duitsland wil daarmee ook de rest van Europa tot voorbeeld zijn en in beweging krijgen. Maatregelen zijn onder meer:
- In 2030 moet 80 procent van de Duitse stroomconsumptie uit hernieuwbare energie bestaan.
- In 2030 moeten windmolens op zee 30 GW produceren, genoeg voor 30 miljoen huishoudens. 2035: 40 GW. 2045: 70 GW. Eveneens wordt 2 procent van het landoppervlak gereserveerd voor windmolens.
- In 2030 moet de productie van zonne-energie met 200 GW worden vergroot, daartoe komen er zonnepanelen ‘op alle daken die het dragen kunnen’, volgens het regeerakkoord.
- In 2030 moeten emissies zo met 65 procent zijn gereduceerd ten opzichte van 1990 (Duitsland ligt achter op schema, reductie in 2022 was 2 procent en moet vanaf 2023 jaarlijks 6 procent worden). Kolencentrales gaan ‘idealiter’ vanaf 2030 dicht.
- Olie- en gasverwarmingssystemen worden al vanaf 2024 verboden voor gebouwen, behalve gassystemen die voor waterstof om te bouwen zijn.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden