De man die jarenlang elk binnenbrandje wist te blussen, zette deze week zelf zijn kabinet in brand. Premier Mark Rutte schermde opeens met een kabinetscrisis als zijn wensen voor een strenger asielbeleid niet werden ingewilligd door zijn coalitiepartners. En het bleek hem menens.
De escalatie kwam als een verrassing, maar paste wel in een strategie waarmee de VVD de spanning rond het asiel- en immigratiedossier al maanden opvoerde. Zo werd de premier in november met veel tamtam bij de ooit zo bedeesde VVD-fractie ontboden om uitleg te geven over het haperende asielbeleid. Rutte moest plaatsnemen in een glazen kamertje, waar fotografen en cameraploegen konden vastleggen hoe de partijleider als een schooljongen moest wachten totdat de fractie tijd voor hem had.
Over de auteur
Frank Hendrickx is politiek verslaggever voor de Volkskrant. In 2022 won hij de journalistieke prijs de Tegel voor zijn stuk over de mondkapjesdeal van Sywert van Lienden en co. Hendrickx was eerder correspondent in de VS en Rusland.
Het was een vorm van politiek theater die toen al vragen opriep. Waarom vestigde de VVD de aandacht op de eigen achilleshiel: het asiel- en immigratiebeleid? In een coalitie met ChristenUnie en D66 was de kans op een grote doorbraak met veel strenge maatregelen klein.
Toch bleef de VVD de druk opvoeren. Rutte was altijd de meester van het tijd winnen, maar nu kwamen de liberalen met een deadline. Zijn trouwe metgezel Sophie Hermans eiste tijdens een kritisch VVD-congres dat er voor de zomer een pakket klaarlag. ‘Mark, schiet eens op.’
De boodschap aan de buitenwereld was niet te missen: Rutte stond onder druk van zijn VVD-kader om het asielbeleid aan te scherpen. Daar moesten ook de coalitiepartners van doordrongen raken. Niet toevallig sijpelden er via anonieme VVD-bronnen nauwverholen dreigementen naar buiten: als er nieuwe verkiezingen komen, staat Rutte klaar om nog één keer te laten zien wie de beste campagnevoerder is in Nederland.
Toch nam bijna niemand in Den Haag de dreigende signalen vanuit de VVD helemaal serieus. De VVD stuurde aan op een betere onderhandelingspositie, maar zou uiteindelijk toch wel kiezen voor een compromis om de coalitie overeind te houden, zo was de inschatting. Dat was inmiddels de reputatie van de grootste regeringspartij: een kameel die altijd door de knieën gaat.
Deze week sloeg de stemming om. Rutte, de man die altijd de verhoudingen goed weet te houden, zocht nu de confrontatie. Er kwamen harde eisen om de gezinshereniging van asielzoekers verder in te perken, hoewel duidelijk was dat D66 en ChristenUnie daar moeite mee hadden.
De andere coalitiepartijen schrokken. Was de VVD werkelijk bereid om Rutte IV op te blazen als een strenger asielbeleid uitblijft? Het antwoord bleek bevestigend.
Het is een ongekend waagstuk voor een zittende regeringsleider, maar een politieke logica is er wel in te ontdekken. De vraag was of een nieuwe investering in Rutte IV nog iets zou opleveren voor de liberalen. De VVD had nog water bij de wijn kunnen doen op asielbeleid, maar de kans bleef dat het kwakkelende kabinet binnen afzienbare tijd alsnog ten val zou komen. Vooral het CDA ontpopte zich steeds meer tot een onvoorspelbare partner.
Duidelijk is ook dat de VVD een relatief sterke positie heeft nu het kabinet is gevallen. Rutte heeft tegen de verwachtingen in zijn poot stijf gehouden en kan zich tijdens een campagne presenteren als een man die bereid is om tot het bittere eind te vechten voor een strenger asielbeleid.
De VVD zal ook met enig zelfvertrouwen kijken naar de rest van het politieke slagveld. Veel potentiële rivalen ogen kwetsbaar. Binnen het CDA is weinig vertrouwen in Wopke Hoekstra. Bij D66 bestaan grote twijfels of Sigrid Kaag nog een keer door wil. Pieter Omtzigt beschikt nog niet over een eigen partij. PvdA en GroenLinks hebben nog geen lijsttrekker. BBB kan een geduchte concurrent worden, maar is er ook een premierskandidaat? Lijsttrekker Caroline van der Plas lijkt niet happig op die functie.
Er zullen genoeg VVD’ers zijn die blij zijn met de sprong in het duister, ook omdat er met de BBB opeens een nieuwe route over rechts openligt. Probleem is daarbij wel dat Van der Plas erbij blijft dat ze niet in een kabinet wil met Rutte als premier.
Het zal voor de bedachtzamere VVD’ers niet de enige bedenking zijn bij de confrontatiekoers die is gevolgd. De premier verliest door de kabinetsval zijn reputatie als baken van politieke stabiliteit. De uitkomst van een nieuwe verkiezingscampagne blijft bovendien ongewis. Een nachtmerriescenario is dat de VVD na de verkiezingen toch weer veroordeeld wordt tot een samenwerking met D66 en ChristenUnie of met links, dat nog minder bereid is om een streng asielbeleid in te voeren.
Het was een van de redenen waarom er vrijdag toch nog werd gezocht naar een compromis. Het haalde uiteindelijk niks meer uit. De VVD dacht sterk genoeg te zijn om een streng asielbeleid af te dwingen, maar de angst voor nieuwe verkiezingen bleek voor andere coalitiepartijen niet groot genoeg om daarin mee te gaan.
De val van Rutte IV was na het ongekende machtsspel van de VVD niet meer te vermijden.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden