Premier Rutte presenteerde zich bij de vorige verkiezingen als de staatsman met stabiliteitsgarantie. Nu zet hij het voortbestaan van Rutte IV op het spel om een strenger asielbeleid af te dwingen. Want de VVD heeft binnen de coalitie het minst te vrezen bij verkiezingen.
De man die jarenlang ieder binnenbrandje wist te blussen, zet nu zelf zijn kabinet in brand. Premier Mark Rutte speelde de afgelopen dagen hoog spel door te eisen dat asielzoekers voortaan minder kans maken op gezinshereniging, terwijl hij wist dat zijn coalitiepartner ChristenUnie dat niet kon verteren.
De plotselinge escalatie past in een strategie waarin de VVD al maanden de spanning rond het asiel- en immigratiedossier opvoert. In november werd de premier al met veel tamtam ontboden bij de ooit zo bedeesde VVD-fractie om uitleg te geven over het haperende asielbeleid. De betekenis van die gebeurtenis mocht niemand ontgaan. Rutte moest plaatsnemen in een glazen kamertje, waar fotografen en cameraploegen konden vastleggen hoe de grote man van de VVD als een schooljongen moest wachten totdat de fractie tijd voor hem had.
Het was een vorm van politiek theater die toen al vragen opriep. Waarom vestigde de VVD de aandacht op de eigen achilleshiel: het asiel- en immigratiebeleid? In een coalitie met ChristenUnie en D66 was de kans op een grote doorbraak met veel strenge maatregelen klein. Dat bleek al in de vorige kabinetsperiode, toen de VVD tandenknarsend moest instemmen met een nieuw kinderpardon.
Toch bleef de VVD de afgelopen tijd de druk opvoeren. Rutte was altijd de meester van het tijd kopen, maar nu kwamen de liberalen met een deadline. Dat gebeurde tijdens een congres waar de premier midden in de zaal plaatsnam en demonstratief werd gegeseld door zijn achterban over de hoge instroom van asielzoekers. Zijn trouwe metgezel Sophie Hermans eiste dat er voor de zomer een pakket klaarlag. ‘Mark, schiet eens op.’
De boodschap aan de buitenwereld was niet te missen: Rutte stond onder grote druk van zijn VVD-kader om het asielbeleid aan te scherpen. Daar moesten ook de coalitiepartners van doordrongen raken. Niet toevallig sijpelden er via anonieme VVD-bronnen nauwelijks verholen dreigementen naar buiten: als er onverhoopt nieuwe verkiezingen komen, staat Rutte klaar om nog één keer te laten wie de beste campagnevoerder is in Nederland.
Toch nam bijna niemand in Den Haag de dreigende signalen vanuit de VVD helemaal serieus. Rutte deelt al zeventien jaar de lakens uit binnen de partij. Uiteindelijk krijgt hij morrende VVD-leden altijd weer in het gareel krijgen; hetzelfde geldt voor de fractie.
De VVD stuurde aan op een betere onderhandelingspositie, maar zou uiteindelijk toch wel kiezen voor een compromis om de coalitie overeind te houden, zo was de inschatting. Dat is inmiddels de reputatie van de grootste regeringspartij: een kameel die altijd door de knieën gaat.
Deze week kwamen opeens de twijfels. Rutte – de man die altijd de verhoudingen goed weet te houden – weigerde te de-escaleren. Integendeel. Er moest een pakket voor een strenger asielbeleid komen, deze week, niet later. Ook kwamen er harde eisen om de gezinshereniging van asielzoekers verder in te perken, hoewel duidelijk was dat D66 en ChristenUnie daar moeite mee hadden.
De andere coalitiepartijen schrokken. Was de VVD werkelijk bereid om Rutte IV op te blazen als een strenger asielbeleid uitblijft?
Het zou een een waagstuk zijn voor een zittende regeringsleider, maar ondenkbaar was het niet. De vraag is of een nieuwe investering in Rutte IV zich nog gaat terugbetalen voor de liberalen. De VVD kan nu weer water bij de wijn doen op asielbeleid, maar de kans blijft dat het kwakkelende kabinet daarna alsnog ten val komt. Sinds de Provinciale Statenverkiezingen ontpopt vooral het CDA zich tot een onvoorspelbare partner waar leden openlijk speculeren over het einde van Rutte IV.
Duidelijk is ook dat de VVD een relatief sterke positie heeft als het kabinet nu valt. Als Rutte tegen de verwachtingen in zijn poot stijf houdt, kan hij zich tijdens een campagne presenteren als een man die bereid is om tot het bittere eind te vechten voor een strenger asielbeleid. Niet alleen heeft hij er zijn kabinet voor opgeofferd, als ervaren leider op het wereldtoneel is hij ook bij uitstek de politicus die in de toekomst internationale immigratiedeals kan afdwingen.
De VVD zal ook met enige geruststelling kijken naar de rest van het politieke slagveld. Veel potentiële rivalen ogen kwetsbaar. Binnen het CDA is weinig vertrouwen in Wopke Hoekstra. Bij D66 bestaan grote twijfels of Sigrid Kaag nog een keer door wil als lijsttrekker. Pieter Omtzigt beschikt nog niet over een eigen partij. PvdA en GroenLinks hebben nog geen lijsttrekker. BBB kan een geduchte concurrent worden, maar heeft de partij een premierskandidaat? Lijsttrekker Caroline van der Plas zelf lijkt niet happig op die functie.
Er zullen zeker VVD’ers zijn die de sprong in het duister willen wagen, ook omdat er met BBB opeens een nieuwe route over rechts open ligt. Probleem is daarbij wel dat Van der Plas erbij blijft dat ze niet in een kabinet wil met Rutte als premier.
Het zal voor de bedachtzamere VVD’ers niet de enige bedenking zijn bij een mogelijk einde van Rutte IV. De premier zal bij een kabinetsval zijn reputatie als baken van politieke stabiliteit verliezen. Bovendien wees hij er zelf kort geleden nog op dat er een oorlog gaande is in Europa. Kan een staatsman zich onder die omstandigheden veroorloven om een kabinetscrisis te ontketenen?
De uitkomst van een nieuwe verkiezingscampagne blijft, ondanks de relatief gunstige omstandigheden voor de VVD, bovendien ongewis. Een nachtmerriescenario is dat de VVD nu het kabinet opblaast, maar na de verkiezingen toch weer veroordeeld wordt tot een samenwerking met D66 en ChristenUnie of met links, dat nog minder bereid is om een streng asielbeleid in te voeren.
Het zal een van de redenen zijn waarom de gesprekken over het asielbeleid ook vrijdag nog doorgaan en premier Rutte volgens ingewijden zelfs excuses aanbood voor zijn machtsspel van de afgelopen dagen. Rutte IV is niet ideaal. Maar een garantie dat een volgend kabinet beter wordt, heeft de VVD allerminst.
Source: Volkskrant