In tien Nederlandse vruchtbaarheidsklinieken kunnen vrouwen zich laten behandelen met buitenlands donorzaad, merendeels van commerciële spermabanken in Denemarken. Ouders bewandelen deze route omdat er lange wachtlijsten zijn voor een binnenlandse zaaddonor en je die bovendien niet zelf mag selecteren. Bij Deense bedrijven als Cryos en de European Sperm Bank (ESB) kiezen ouders zelf uit honderden profielen met kinderfoto’s en uitgebreide beschrijvingen van de spermadonor.
Volgens gynaecoloog Monique Mochtar van AmsterdamUMC is het problematisch dat de Deense spermabanken geen limiet stellen aan het aantal kinderen dat zij wereldwijd verwekken met één donor. ‘Het enige wat de Deense spermabanken beloven, is dat zij zich houden aan het maximumaantal kinderen per donor dat in een bepaald land is vastgesteld.’
In Nederland geldt een limiet van twaalf vrouwen per donor. In elk land gelden andere regels; sommige landen kennen geen limiet. Opgeteld kan een Deense donor honderden nazaten hebben. ‘Aan hoeveel vrouwen zij een donor wereldwijd koppelen, daarvan heb je geen idee’, zegt Mochtar.
Onlangs legde de rechtbank Den Haag een doneerverbod op aan ‘massadonor’ Jonathan Meijer, die wereldwijd minstens 550 nazaten verwekte, merendeels bij wensmoeders die hem vonden op internet. De rechter oordeelde dat er voor donorkinderen in zo’n enorm ‘verwantschapsnetwerk’ een reële kans is op psychosociale schade, zoals identiteitsproblemen.
De Deense spermabank Cryos zegt desondanks geen maximumaantal kinderen te hanteren, omdat er geen internationale wetgeving is die dat voorschrijft. Cryos-directeur Martin Lassen spreekt van een ‘ambitie’ om niet meer dan vijftig gezinnen te helpen met één spermadonor, maar volgens hem is het van ‘vele factoren’ afhankelijk hoe vaak een donor wordt ingezet.
Mochtar was tot voor kort voorzitter van de werkgroep Gameetdonatie van beroepsvereniging NVOG. Die werkgroep heeft vorig jaar een gesprek gehad met de directeur van ESB, een andere populaire Deense spermabank. ‘We hebben haar toen als specialisten aangesproken: luister, je moet dat niet willen, honderden kinderen maken met één donor’, zegt Mochtar.
ESB zegt open te staan voor de discussie. In eerste instantie laat een woordvoerder weten dat het bedrijf geen maximumaantal nazaten hanteert. ‘De meningen over wat dan een passend aantal zou zijn, lopen zeer uiteen.’ Gemiddeld heeft een spermadonor van ESB volgens haar kinderen bij 25 gezinnen wereldwijd.
Volgens medisch directeur Marieke Schoonenberg van de vruchtbaarheidskliniek Nij Geertgen vertelde ESB haar eerder dat er ‘vrijwel geen donoren zijn die meer dan 150 kinderen hebben’.
Nadat ESB een conceptartikel van de Volkskrant heeft ingezien, laat het bedrijf alsnog weten wel een norm te hanteren: wereldwijd mogen maximaal 75 gezinnen worden geholpen met één donor. ESB zegt dit getal niet actief te delen met de buitenwereld ‘omdat het aan verandering onderhevig kan zijn’. ‘De ambitie is om het in de toekomst verder te verlagen.’
Schoonenberg, sinds mei de nieuwe voorzitter van de werkgroep Gameetdonatie, vertelt dat zij hier bij de Deense spermabanken op heeft aangedrongen. Bovendien wil ze dat inzichtelijk wordt voor wensouders hoeveel kinderen een bepaalde donor al heeft. ‘Als ouder kun je dat nu niet weten. Dat moet echt veranderen. Er moeten voor nakomelingen straks zo min mogelijk verrassingen zijn.’
Cryos wijst erop dat er geen wettelijke verplichting bestaat om deze informatie te delen. ESB zegt deze gegevens niet te delen omdat ouders en donorkinderen het recht hebben dit niet te willen weten.
Voorzitter Ties van der Meer van Stichting Donorkind denkt dat de spermabanken bewust profiteren van de door henzelf gecreëerde mist. ‘Elke vorm van transparantie leidt alleen maar tot de uitkomst dat ze minder kinderen kunnen verwekken. Dat gaat ten koste van hun verdienmodel.’ Commerciële spermabanken maken jaarlijks miljoenen euro’s winst. Van der Meer: ‘Er is voor een commercieel bedrijf geen enkel belang om hier open over te zijn.’
Van der Meer noemt hun werkwijze ‘een keiharde schending van kinderrechten’. Hij wijst daarnaast op de verantwoordelijkheid van artsen. Van de dertien vruchtbaarheidsklinieken zijn er slechts drie die niet behandelen met buitenlands sperma. ‘Nederlandse specialisten hebben afgesproken dat een maximum van twaalf gezinnen voor één donor verantwoord is. Waarom werk je dan samen met een bedrijf dat die limiet niet respecteert? Ethisch besef houdt toch niet op bij de landsgrens?’
Jaarlijks worden ongeveer 1.300 donorkinderen geboren. Het is onbekend hoeveel daarvan zijn verwekt met buitenlands zaad. Gynaecologen gaan ervan uit dat dat aandeel aanzienlijk is, omdat Nederlandse spermabanken weinig donoren hebben.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden