Pascal Mercier schreef een roman die in talloze boekenkasten in heel Europa staat. In Nachttrein naar Lissabon vertelde hij het verhaal van de Zwitserse leraar klassieke talen Raimund Gregorius, die op een dag zijn klas uitloopt en de trein naar Lissabon neemt. Hij neemt letterlijk afstand van zijn saaie dagelijkse routine, om zich existentiële vragen te stellen. Wie ben ik geworden? Wil ik wel de mens zijn die ik ben geworden?
Gregorius’ zielenreis raakte een gevoelige snaar bij al die Europeanen die op zoek zijn naar zichzelf, in een wereld die onbegrensde mogelijkheden lijkt te bieden, maar toch steeds weer barrières opwerpt. Vrijheid was het grote thema van Pascal Mercier. Hij schreef erover in zijn romans, maar ook in zijn filosofische werk, onder zijn echte naam Peter Bieri. Deze week werd bekend dat hij op 27 juni is overleden in Berlijn. Bieri werd 79.
Over de auteur
Peter Giesen schrijft voor de Volkskrant over de Europese Unie en internationale samenwerking. Eerder was hij correspondent in Frankrijk. Hij is auteur van meerdere boeken.
Ook in zijn eigen leven speelde de zoektocht naar vrijheid een grote rol. Hij werd geboren in 1944 en groeide op in het Zwitserse Bern, als zoon van een muziekleraar en weinig succesvolle componist. Een keurig gezin, waarin het bovenal belangrijk werd gevonden wat de buren dachten. ‘Er was geen enkele grensoverschrijding. De fantasie werd lamgelegd, omdat zij gevaarlijk werd geacht’, zei Bieri in een interview met de Volkskrant.
Bieri vluchtte in de fantasie, in de boeken van Karl May over het Wilde Westen, de Franse cinema van de jaren zestig. Hij verdiepte zich in Oosterse godsdiensten, leerde Sanskriet en Pali, de taal van Boeddha.
Aan het einde van zijn middelbareschooltijd beleefde hij zijn eerste radicale vrijheidservaring. Hij reisde een klasgenote achterna die au pair in Londen werd. ‘Ik moest erachteraan. Ik moest ook weg uit Bern, uit dat bekrompen Zwitserland’, zei hij later.
Na Londen vertrok Bieri naar Duitsland om filosofie te studeren. Daarna doceerde hij filosofie, onder meer in Bielefeld, Heidelberg en Berlijn. Ook werkte hij enige tijd in de Verenigde Staten. Hij ontwikkelde zich tot prominent denker op het gebied van de analytische filosofie. In 2001 schreef hij een boek voor een breder publiek: Het Handwerk van de Vrijheid.
Wie zich vrij wil voelen, moet zijn leven in overeenstemming brengen met zijn wil, schreef Bieri. Dat klinkt simpel, maar het is niet zo eenvoudig om je wil te leren kennen. Hij gaf het voorbeeld van iemand die zichzelf altijd wegcijfert voor anderen, waardoor hij geen tijd heeft om zijn artistieke dromen waar te maken.
Wat wil deze persoon werkelijk? Komt zijn altruïsme voort uit de angst buitengesloten te worden? Berust de wens om kunstenaar te worden slechts op het verlangen te ontsnappen aan knellende sociale verplichtingen? Weet hij diep in zijn hart dat hij niet het talent heeft om kunstenaar te worden? Wie zelfbedrog ontmaskert, kan een nieuw evenwicht bereiken.
Dat evenwicht is echter nooit definitief. Volgens Bieri kan een mens altijd opnieuw beginnen, binnen de mogelijkheden die hem gegeven zijn. Zelf had hij begin jaren negentig zijn tweede radicale vrijheidservaring. Teruggetrokken in een idyllisch huis in Italië wilde hij een academisch werk over de vrijheid schrijven. De relevante filosofische literatuur, van Kant tot Sartre, staarde hem aan, maar Bieri voelde zich opgesloten in de mores van zijn vakgebied.
Hij had geen eigen stem, besefte hij, maar ‘kletste de vaktijdschriften en de boeken na’. Daarom nam hij een radicaal besluit: hij schreef zijn eerste roman, Perlmanns zwijgen, over een hoogleraar met een writer’s block. Zo kreeg hoogleraar Peter Bieri een tweede leven als de romancier Pascal Mercier.
In 2007 nam hij ontslag als hoogleraar in Berlijn, uit onvrede met de toenemende bureaucratisering van de universiteit. Hij had zijn handen vrij om romans te schrijven.
In 2020 verscheen zijn laatste roman, Het Gewicht van de Woorden. Het thema was ouderwets Bieriaans/Mercieriaans: de zoektocht naar je eigen bestemming. Hoofdpersoon Simon Leyland is vertaler, getrouwd met een uitgever. Na haar plotselinge dood neemt hij de uitgeverij over. Op zijn 61ste krijgt hij te horen dat hij nog maar kort te leven heeft. Hij verkoopt de uitgeverij, maar dan blijkt in het ziekenhuis een fout gemaakt. Twee foto’s zijn verwisseld: de hersentumor hoort bij een andere patiënt, Leyland lijdt slechts aan hevige migraine.
Het Gewicht van de Woorden is een roman over de ouder wordende mens die lichamelijk zwakker wordt en dierbaren verliest, maar ook vrijer wordt omdat hij zich minder aantrekt van de eisen van de buitenwereld. Nadat Leyland zijn leven lang andermans woorden vertaald heeft, gaat hij nu op zoek naar zijn eigen stem. Hij begint aan een roman.
Het is een boek over dood, pech en verlies, zei Mercier destijds, maar het is toch hoopvol. Er is altijd een nieuw begin.
Drie x Pascal Bieri/Mercier
Slechte kritieken
De romans van Pascal Mercier werden vaak slecht besproken. Zijn taal werd banaal genoemd, de zoektocht naar zelfbestemming van zijn hoofpersonen grensde volgens veel critici aan de kitsch. ‘Literaire wellness’, zo schreef Die Zeit. Mercier was er niet van onder de indruk: beroepsdeformatie van de literaire kaste, vond hij.
Bieri privé
Van het privéleven van Peter Bieri is nagenoeg niets bekend. Hij woonde in een villa in Schlachtensee, een buitenwijk van Berlijn, en was getrouwd met de kunstschilder Heike Bieri-Quentin.
Schrijven voor zichzelf
Mercier hield altijd vol dat hij louter voor zichzelf schreef. Zijn grootste geluk beleefde hij aan het componeren van zinnen in de beslotenheid van zijn werkkamer. Succes was gevaarlijk, zei hij. Een auteur raakt zijn vrijheid kwijt als hij afhankelijk wordt van applaus.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden