De rukwinden waren zó heftig dat daken wegwoeien, gebouwen instortten en bomen ontworteld raakten. ‘’t Is hier niet als van te vooren’, dichtte Gerrit Janszoon Kooch, toen de zomerstorm van 1 augustus 1674 in ons land was langsgetrokken. ‘Men sie hier geen hooy op het lant / daer staen geen boomen op de kant / en ginder mis ick oock een tooren.’
Dat was de beruchte storm die in Utrecht het middenschip van de Domkerk wegsloeg, en het geeft wel aan: verwoestende windstoten zijn van alle tijden. Allemaal doordat lucht niet netjes geordend langskomt, maar al snel onderworpen raakt aan de bizarre natuurkundewetten van de turbulentie.
Daardoor kunnen luchtstromen zich samenballen tot onvoorspelbare rukwinden, en duiken er schijnbaar vanuit het niets plotselinge windstoten op, ‘gelijck een blicksem uyt de lucht’, zoals Kooch dat in 1674 noteerde.
Wat er in feite gebeurt, is dat de windstroom verstoord raakt door verschillen in snelheid. Zulke verschillen zijn er altijd: op de grond is de windsnelheid immers nul. Door die verschillen krult de lucht op in wervelingen met verschillende dichtheid en snelheid. Een ‘Kelvin-Helmholtz instabiliteit’, zeggen natuurkundigen: een fenomeen dat ook te zien is in rondwervelend water of bij rook die uit een schoorsteen kringelt.
Over de auteur
Maarten Keulemans is wetenschapsredacteur bij de Volkskrant, met als specialismen microleven, klimaat, archeologie en gentech. Voor zijn coronaverslaggeving werd hij uitgeroepen tot journalist van het jaar.
In een windveld vertalen dergelijke verdichtingen zich tot stoten: boven de 50 kilometer per uur wordt de vlaag een ‘stoot’, boven de 75 kilometer per uur wordt de windstoot ‘zwaar’, en boven de 100 kilometer per uur zelfs ‘zeer zwaar’, volgens de officiële definities.
Dát wind gepaard gaat met windstoten is een vast gegeven, maar het fenomeen zelf is chaotisch, omdat turbulentie vol zit met onvoorspelbare versterkingen, opstapelingen en afzwakkingen.
De gelijkmatigheid van wind kan op meerdere manieren verstoord raken. Rond gebouwen kunnen luchtwervels ontstaan, met als gevolg venijnige rukwinden. Een geval apart zijn valwinden: plotseling naar beneden stortende koude lucht uit een naderende onweersbui. Een lokaal fenomeen, maar op de grond ‘spat de lucht als het ware uiteen’, zoals het KNMI beeldend noteert.
Het gevolg hiervan zijn heftige wervelingen en windstoten waarvoor meteorologen het rampenfilmachtige woord ‘gustnado’s’ gebruiken, samengetrokken uit de woorden ‘wind gust’ (windstoot) en ‘tornado’.
Om windstoten te meten, neemt men de sterkste drie seconden wind uit een periode van tien minuten. De hevigste windstoot ooit in ons land gemeten dateert uit 1948. Een windhoos trof toen toevallig op Vlieland een windmeter van het KNMI, met 202 kilometer per uur.
De sterkste ‘gewone’ windstoot vond plaats in 1921: 162 kilometer per uur. Op wereldschaal ligt dat record uiteraard hoger. In 1996 registreerde men in de tropische storm Olivia een windstoot van 407 kilometer per uur, vooralsnog het wereldrecord.
In 1674 was de ravage enorm. Talloze kerktorens, gebouwen en bomen waren geveld, een onbekend aantal mensen kwam om. ‘De meeste menschen, zulk een onweder omgewoon zynde, kermden en riepen: het schynt dat den jongsten dag voor handen is’, meldde een ooggetuige. Niet best als zo’n zomerstorm zich zou herhalen.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden