De Europese Commissie zet naar verwachting woensdag de eerste stap om de teelt toe te staan van gewassen die genetisch zijn veranderd met (vooral) de precisietechniek crispr-cas. Hard nodig, vindt de een. Een ramp in wording, denken anderen. Wat zijn de pijnpunten?
In Frankrijk en Roemenië groeit eindelijk weer de maïs, na opnieuw een verzengend hete zomer. Rond de Middellandse Zee trekt de tomatenoogst aan, dankzij gewassen die beter tegen droogte kunnen. En meer in het noorden worden de aardappelvelden veel minder bespoten dan voorheen, omdat de nieuwe rassen beter bestand zijn tegen ziekte.
Ziedaar ongeveer de toekomst die de Europese Commissie woensdag schetst in een voorstel aan de lidstaten, om de teelt vrij te geven van gewassen die zijn gemaakt met een aantal moderne genetische technieken. Gevoelig, want tot dusver moesten alle gewassen die op een of andere manier in het lab genetisch zijn veranderd voldoen aan de superstrenge regels voor ‘genetische modificatie’, zoals dat streng heet.
Over de auteur
Maarten Keulemans is wetenschapsredacteur bij de Volkskrant, met als specialismen microleven, klimaat, archeologie en gentech. Voor zijn coronaverslaggeving werd hij uitgeroepen tot journalist van het jaar.
Maar de nieuwe technieken werken zó subtiel in op het dna van planten dat ze niet meer zijn te onderscheiden van wat in de natuur ook al zou kunnen gebeuren, door teelt of evolutie. Genen die van nature niet in een plant voorkomen, komen daarbij niet meer voor. Het zou onredelijk zijn om dat allemaal maar ‘gentechniek’ te blijven noemen, is het inzicht dat de afgelopen jaren is gegroeid.
‘Ik zou zeer teleurgesteld zijn als de regels niet aangepast worden’, zegt ook hoogleraar microbiologie John van der Oost (Wageningen Universiteit). Van der Oost is grondlegger van crispr-cas, een revolutionaire knip- en plakmanier waarbij een voorgeprogrammeerd enzym doelgericht en precies kleine stukjes genetische code in het erfelijk materiaal van een gewas vervangt. ‘De kleine veranderingen die we aanbrengen met crispr zijn niet anders dan de genetische aanpassingen bij groenten waarmee de winkels al vol liggen. En inmiddels wordt breed geaccepteerd dat de veiligheid geen probleem is.’
Vandaar dat de commissie, in navolging van onder meer Groot-Brittannië, de VS en Zuid-Amerika, de regels wil ‘moderniseren’, zoals agro-ecoloog Bert Lotz van Wageningen Universiteit dat noemt. De nieuwe technieken zijn immers hard nodig in de strijd voor een meer duurzame, klimaatbestendige landbouw, schrijft de commissie. ‘Dit gaat echt ergens over. We willen aanmerkelijk minder gewasbeschermingsmiddelen gebruiken. Daartoe moeten we alles wat mogelijk is gebruiken, zowel van de natuur als van de nieuwe technologie’, zegt Lotz.
Maar niet alles is koek en ei. Vraag het aan Michel Haring, hoogleraar plantenfysiologie aan de Universiteit van Amsterdam, en een diepe zucht is wat je hoort. Hij ziet vooral de hand van de lobbyisten van de grote zaadbedrijven achter de Europese genetische lente. ‘Men framet dit heel slim alsof we deze technieken nodig hebben voor de Green Deal, het plan van Frans Timmermans om de landbouw in Europa te verduurzamen. Dat zet de besluitvorming onder druk’, zegt Haring. ‘Voor zover ik hoor van de Europese veredelaars, kun je die duurzaamheidsdoelen ook halen zónder de techniek.’
Ziedaar de botsing der wereldbeelden waartussen de Europese politiek de komende maanden zal moeten laveren – de uiteindelijke goedkeuring van het voorstel door de lidstaten en het Europees Parlement wordt op zijn vroegst ergens in het najaar verwacht. Aan de ene kant zijn er de voorstanders, die meer technische middelen willen inzetten om de landbouw weerbaarder te maken, met het gewas als motor waaraan je best wat kunt sleutelen. Aan de andere kant zijn er de tegenstanders, die vinden dat je zo’n gewas niet los moet zien van de omgeving.
‘De laatste vijftig jaar hebben we de plant losgekoppeld van het ecosysteem en afgeleerd om te communiceren met het bodemleven’, zoals Haring enkele maanden geleden schreef in een vlammend opiniestuk, samen met Volkert Engelsman, ondernemer in de biologische landbouw. ‘Dat leidde tot chemische oplossingen en ecologische destructie. We moeten terug naar een integrale aanpak.’
Het voorstel heeft ook politieke lading. De groene fracties hun Natuurherstelwet, de conservatieve en christen-democratische fracties meer landbouwinnovatie, zo luidt de uitruil die Eurocommissaris Frans Timmermans ongeveer in gedachten moet hebben.
Wat staat er precies op het spel? Een verkenning van het mijnenveld, in vier pijnpunten.
In zijn voorstel is Eurocommissaris Frans Timmermans er duidelijk over. Er is ‘aanzienlijke vraag’ naar nieuwe gewassen, en genetische precisietechnieken zoals crispr-cas behoren zelfs tot de ‘dringend nodige oplossingen’ om de ‘uitdagingen in het agrovoedselsysteem’ het hoofd te bieden. Denk aan gewassen die voedzamer zijn, beter resistent tegen bepaalde ziektekiemen, of beter bestand tegen klimaatproblemen zoals droogte, warmte of meer zout in de bodem.
Prima, maar als die nieuwe gentechnieken dan toch niet van natuurlijk zijn te onderscheiden, dóé het dan ook natuurlijk, vindt Haring. ‘Ik denk altijd: kom nou eens met een casus. Een geval waarbij het echt nodig is om de aanpassing via crispr te doen.’ Zoiets geldt misschien voor ingewikkeld kweekbare gewassen zoals de banaan, de druif of bepaalde appels, erkent hij. ‘Maar bij de meeste voorbeelden die ik zie, kan het ook via klassiek veredelen.’
Voorstanders wijzen erop dat inkruisen van een eigenschap veel langer duurt en vaak slechtere resultaten geeft. ‘Bij kruisen ben je in feite twee spellen kaarten door elkaar aan het schudden’, vergelijkt Van der Oost. ‘Dat is veel onnauwkeuriger. En je moet voortdurend oppassen dat je niet per ongeluk eigenschappen verliest.’
Voorbeeldgevallen zoals Haring zoekt, denkt Lotz dan ook wel te kennen. Zo ontwikkelde Wageningen een aardappel die resistent is tegen de aardappelziekte waardoor men veel minder fungiciden hoeft te spuiten, en maakte men in Groot-Brittannië een suikerbiet die beter tegen bladluizenvirus kan, zodat er minder insecticide nodig is. ‘Die innovaties helpen om teelten weerbaarder te maken, terwijl nuttige schimmels en insecten hun werk blijven doen’, zegt Lotz.
En overigens: voor ouderwetse genetisch gemanipuleerde gewassen, zoals ‘herbicidetolerante’ gewassen die tegen gif kunnen zodat de boer juist méér kan spuiten, blijven de strenge regels gelden, noteert de commissie.
Als de nieuwe gentechnieken echt worden vrijgegeven, zou in de winkel niet meer op de verpakking staan welke gewassen genetisch zijn veranderd. Dat is tegen het zere been van de biologische landbouw, die technologievrije producten wil garanderen.
‘Voor je het weet, is er van alles gecrisperd’, verwacht Haring. ‘Wie uit principe geen genetisch gemodificeerde voeding wil, kan dan niet meer kiezen.’ Bovendien zouden de laboratoriumgenen alsnog via een omweg de ‘genvrije’ sector binnenglippen, als niet meer valt te achterhalen welke voorloperrassen zijn bewerkt en welke niet.
Kom, waar hebben we het over, vinden de voorstanders op hun beurt. ‘In feite knutselen we al honderden jaren aan dna door gewassen te kruisen. Alle veranderingen vinden uiteindelijk immers plaats op dna-niveau’, brengt Van der Oost in. Neem een spectaculaire demonstratie die Braziliaanse onderzoekers enkele jaren geleden gaven. Met crispr-cas werkten ze de oorspronkelijke, wilde tomaat om tot de moderne tomaat: duizenden jaren teelt in een handomdraai, en niet te onderscheiden van de tomaat uit de winkel.
Of neem klassieke ‘mutagenese’, de allang toegestane techniek waarbij men het dna van planten expres door de war schopt met straling of chemicaliën, om nieuwe varianten aan een soort te ontlokken. Dergelijke planten hebben ook geen label. ‘Ik vind het prima als er gelabeld moet worden’, zegt Van der Oost. ‘Maar dan moeten we ook gaan labelen als een gewas gekruist is, of met klassieke mutagenese is gemaakt.’
Het is een hete brij waar de commissie in haar voorstel een beetje omheen draait. Gecrisperde gewassen moeten wel worden aangemeld. En, vooruit, in elk geval bewerkte zaden zouden wel het labeltje ‘gemaakt met nieuwe genetische techniek’ moeten krijgen, vindt de commissie.
Versoepel de regels, en een wolk van nieuwe gewassen is wat je krijgt, is een van de diepere gedachten die op de achtergrond speelt. Met als gevolg een betere wereld, Source: Volkskrant