Personeel moet uiterlijk 5 juli de centrale verlaten hebben, en explosieven zouden al eromheen zijn geplaatst: over de kerncentrale bij Zaporizja, een van de grootsten ter wereld, circuleren momenteel veel zorgwekkende geruchten. Die geruchten zijn afkomstig van de Oekraïense militaire inlichtingendiensten en zijn nog onbevestigd. Zo heeft het internationaal atoomagentschap IAEA tot nog toe geen bewijs gezien voor explosieven bij de kerncentrale. En Rusland ontkende eerder deze maand nog dat er plannen zijn om de centrale te beschadigen.
Over de auteur
George van Hal schrijft voor de Volkskrant over sterrenkunde, natuurkunde en ruimtevaart. Hij publiceerde boeken over alles van het heelal tot de kleinste bouwstenen van de werkelijkheid.
‘Veel is nog onduidelijk, maar deze centrale heeft door de oorlog al langer een verhoogd risico’, zegt Mark van Bourgondiën van de Autoriteit Nucleaire Veiligheid en Stralingsbescherming (ANVS). ‘De internationale gemeenschap houdt het scherp in de gaten.’
Op dit moment staan alle zes de reactoren van de centrale uit. Twee zijn leeg; de staven met splijtstof zijn daar verwijderd. Twee staan al meer dan een jaar uit en de laatste twee sinds september.
De staven met nucleaire brandstof uit de kern blijven echter ook na het uitzetten van een reactor warm. Ze moeten nog een jaar of vijf gekoeld worden met (stromend) water om te voorkomen dat ze smelten. Bij zo’n zogeheten ‘kernsmelt’ kan het radioactieve materiaal de omgeving in lekken. Ook kan een deel verdampen en in de lucht terechtkomen.
Gelukkig neemt de warmte van zulke staven wel snel af nadat een reactor wordt uitgezet. ‘In de twee reactoren die het meest recent nog actief waren, is het warmtevermogen slechts een duizendste van toen deze nog aanstonden’, zegt Van Bourgondiën. Als de koeling wegvalt – bijvoorbeeld doordat waterleidingen beschadigd raken tijdens een aanval – zijn daardoor nog enkele dagen lang tegenmaatregelen mogelijk.
Gaat het vervolgens toch mis, dan is het goede nieuws dat de centrales al langer uit staan. ‘Radioactief jodium is bijvoorbeeld al vervallen’, zegt Lars Roobol van het RIVM. ‘Je hoeft dus geen jodiumtabletten te slikken’. Wel zitten er nog andere gevaarlijke stoffen in de staven. ‘Radioactief cesium, bijvoorbeeld, dat tot bodembesmetting kan leiden’, zegt Van Bourgondiën.
‘Binnen een straal van zo’n 10 tot 20 kilometer rond de centrale zijn er in potentie directe gevolgen voor de volksgezondheid’, zegt Van Bourgondiën. Mensen moeten dan 48 uur lang schuilen en ramen en deuren gesloten houden. Doe je dat niet, dan word je blootgesteld aan straling die leidt tot een verhoogd risico op kanker. ‘Het gaat om hooguit een procentpunt’, zegt Roobol.
Ter vergelijking: na de ramp met de kerncentrale bij Fukushima in Japan kregen de meest getroffen burgers – op hulpverleners bij de kerncentrale na – in één klap ongeveer tienmaal zoveel straling te verwerken als iemand in Nederland in een jaar ontvangt. ‘Iedereen heeft sowieso al gemiddeld 30 procent kans om aan kanker te overlijden’, zegt hij. Bij een tienmaal hogere dosis dan in Fukushima wordt dat verhoogd tot 31 procent. ‘Voor de omwonenden ging het dus om een fractie boven op die 30 procent’, zegt hij.
Tot enkele honderden kilometers van de centrale kan het vrijgekomen materiaal invloed hebben op de voedselveiligheid. ‘Radioactief materiaal kan hechten aan stofdeeltjes en roetdeeltjes en vervolgens naar de grond regenen. Via de bodem kan het in gewassen belanden, of koeien kunnen het opeten’, zegt Roobol. In dat geval kan het in onze voeding terechtkomen. ‘Dan komt het materiaal in onze lijven terecht, in plaats van aan de buitenkant. Dat is een groter risico.’
Het slechtste scenario is een gerichte aanslag op de centrale zelf. ‘Het is bijna niet mogelijk om die scenario’s door te rekenen’, zegt Van Bourgondiën. Denkbaar is bijvoorbeeld dat de beschermende omhulsels van de reactoren beschadigd raken, zodat het materiaal gemakkelijker de omgeving in kan ontsnappen. Ook kunnen explosieven een brand veroorzaken die heter is dan je anders zou verwachten.
‘Hoe fijner je het radioactief materiaal verkruimelt, hoe verder het kan komen. En hoe warmer het materiaal is, hoe hoger het in de lucht opstijgt’, zegt Roobol. Althans: als naast de beschadigingen door een aanval óók de koeling wegvalt. Anders komt het materiaal überhaupt niet in de omgeving terecht.
In zo’n en-en-scenario kan het radioactieve materiaal zich over een groter gebied verspreiden. ‘Ramen en deuren sluiten is dan misschien zelfs nodig in een straal van 100 kilometer’, zegt Van Bourgondiën. Koeien moeten mogelijk zelfs in buurlanden op stal. ‘In elk scenario geldt echter dat in Nederland geen gevolgen optreden.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden