Er wordt wel vaker gemopperd op het ov, maar dit weekend lag dat helemaal aan de Nederlandse Spoorwegen (NS) zelf. Wouter Koolmees, president-directeur van het spoorbedrijf, pleitte zaterdag in de Volkskrant voor duurdere spitskaartjes. Wat de NS betreft gaan reistarieven vanaf 2026 in de spits omhoog en daarbuiten omlaag. Dat moet reizigers stimuleren om buiten de piektijden te reizen. Hoeveel duurder de kaartjes moeten worden, zei Koolmees er niet bij, maar hij beaamde dat het zal gaan om tientallen procenten.
Het plan wordt vrijwel unaniem weggehoond. De NS moet investeren in meer treinen, zo klinkt het. Bovendien kan niet iedereen de spits mijden of duurdere kaartjes betalen. Reizigersorganisatie Rover wijst op intern onderzoek van het spoorbedrijf, waaruit blijkt dat 4 procent van de reizigers de kosten van een duurder kaartje niet kan afwentelen op zijn baas of opdrachtgever. Rover vreest dat meer reizigers de trein zullen verruilen voor de auto. ‘Het ov moet voor iedereen toegankelijk blijven.’
Over de auteur
Ashwant Nandram is economieredacteur van de Volkskrant. Hij schrijft veel over de luchtvaart en het spoor. In 2020 won hij de journalistiekprijs de Tegel.
Ook Kamerleden reageren afkeurend. Lilian Marijnissen (SP) spreekt van ‘wereldvreemde waanzin’. ‘Begrijpen deze mensen dat je niet voor je lol in een propvolle trein zit (of vaak dus staat), maar omdat je op tijd op het werk moet zijn?’. Volgens Attje Kuiken (PvdA) en Kauthar Bouchallikht (GroenLinks) raakt dit plan mensen in uitvoerende beroepen en met de laagste inkomens. ‘Het kabinet moet veel meer investeren in het ov. Wij gaan hier niet voor stemmen.’
De coalitiepartijen VVD en D66 zijn iets minder stellig. Ze noemen het een interessant plan, zolang er een alternatief is voor reizigers die de spits niet kunnen mijden. Zo wil VVD-Kamerlid Fahid Minhas dat er speciale kortingskaarten komen voor bijvoorbeeld verpleegkundigen en politieagenten.
Hoewel de NS van het grote publiek de wind van voren krijgt, zijn deskundigen juist een en al lof. De spitsheffing is een ‘volstrekt logisch voorstel’, zegt hoogleraar ruimtelijke economie Erik Verhoef (VU). ‘Prijs reageert op schaarste. Niemand kijkt ervan op als een hotelkamer in het hoogseizoen duurder is dan in het laagseizoen. Maar zodra het over vervoer gaat, vinden we dat onwenselijk.’
Verhoef, die al sinds 1992 onderzoek doet naar spitsheffingen, weet best waardoor dat komt: een gevoel van onrechtvaardigheid. ‘Mensen denken: ik reis niet voor mijn plezier in de spits, mijn reisgedrag kan ik niet aanpassen. Het interessante is dat uit talloze studies en enquêtes blijkt dat dit wel meevalt. Voor sommige reizigers is het inderdaad onmogelijk, maar anderen kunnen best buiten de piektijden reizen, al is het maar voor een deel van de week. En dan zitten de treinen in de spits direct minder vol.’
Ook hoogleraar transportbeleid Bert van Wee (TU Delft) kent geen deskundige die dit plan zal afkraken. Dat er veel weerstand is, verbaast hem niets. Prijsstijgingen ‘leveren sowieso altijd negatieve reacties op’. Maar de samenleving moet gewoon even doorbijten, vindt Van Wee. ‘We hebben laatst onderzoek gedaan naar rekeningrijden in onder meer Stockholm, Londen en Singapore.’ Wat blijkt: voor de invoering zijn mensen veel negatiever dan erna. Dat komt vooral doordat de nadelen van tevoren concreet zijn, terwijl nog niemand de voordelen heeft ervaren. ‘Zo zal het ook gaan bij de trein. Straks merken reizigers dat ze in de spits weer kunnen zitten. Dan keert het sentiment.’
Wat wel noodzakelijk is, benadrukken beide hoogleraren, is dat mensen met lagere inkomens worden gecompenseerd. Verhoef: ‘Er zijn mensen die in ploegendienst werken en niet flexibel zijn. Zij kunnen de spits niet vermijden. Werkgevers hebben de morele plicht om hun tegemoet te komen.’
Hoe voeren we dan toch een zinnig debat over de invoering van heffingen? Geduld hebben en duidelijk zijn, zegt Van Wee. ‘De NS moet uitleggen dat het niet alleen duurder wordt in de spits, maar ook goedkoper daarbuiten. Dat het niet de bedoeling is om geld uit de zakken van reizigers te kloppen, en dat de NS er zelf niets aan zal verdienen. En vooral uitleggen dat het alternatief is dat de spits nóg drukker wordt. Of dat er fors moet worden geïnvesteerd in langere treinen of perrons. En dat dan wordt betaald via duurdere treinkaartjes of met geld uit de schatkist.’
Of de spitsheffing daadwerkelijk wordt ingevoerd, moet de komende maanden blijken. Het idee wordt waarschijnlijk op 14 juli in de ministerraad besproken als onderdeel van de nieuwe hoofdrailnetconcessie, de vergunning om op het spoor te rijden. Intussen doet het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat onderzoek naar de effectiviteit van zo'n heffing. In september buigt de Tweede Kamer zich vervolgens over het plan. Ervaringen uit het verleden beloven weinig goeds: in 2010 en 2017 werden voorstellen voor spitsheffingen afgeschoten door de politiek.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden