Voor een eenvoudige muziekredacteur zoals ik gaat het lezen van de krant de laatste weken nogal eens gepaard met kortsluiting in het brein. Lees ik een kop als ‘Het weekend van Wagner’, dan denk ik toch zeker een halve seconde: ja, hoe zou zijn weekend zijn geweest? Zelfs bij een regel als ‘zowel het Kremlin als Loekasjenko kan baat hebben bij een tweede leven van Wagner’, denk ik in eerste instantie nog: ja, duh, wie niet?
Na die ene korte opleving daalt de realiteit in: de meeste Nederlanders denken bij ‘Wagner’ aan iets heel anders dan ik. Aan een huurlingenleger van een mismaakte kok, aan een pizzamerk, of aan volkszanger Django Wagner.
Over de auteur
Merlijn Kerkhof is redacteur klassieke muziek van de Volkskrant. Hij publiceerde twee boeken: Alles begint bij Bach, een inleiding tot de klassieke muziek, en Oude Maasweg kwart voor drie.
Voor mij blijft Wagner Richard Wagner (1813-1883). Zijn betekenis is zo groot dat ik die hier onmogelijk recht kan doen – er was een tijd voor, en een tijd na hem. Deze stukken zullen je hoe dan ook overtuigen van zijn genie.
Eerst de vervelende zaken: nee, Wagner, geboren in Leipzig, was geen leuke man. Hij was een egocentrische narcist, een antisemiet, een anarchist die tot zijn eigen zelfhaat bedelde bij edellieden. Maar bovenal was hij een revolutionair operacomponist bij wie de noten altijd volledig in dienst stonden van het drama en die beklemming en ontroering als geen ander samen liet gaan. Zeker in Tristan und Isolde (1865).
Wagner tartte alle muzikale verwachtingspatronen: hij speelde met uitstel. Muzikale spanning leidt bij hem zelden meteen tot ontspanning: op een vraag volgt geen antwoord, maar een vervolgvraag. Dat merk je al aan het begin van Tristan und Isolde: een dissonant akkoord lost op in een volgend dissonant akkoord – nooit vertoond. Wat is hier toch aan de hand, denk je? Luister behalve het begin ook vooral het adembenemende slot, Isoldes Liebestod.
Wagner pionierde met langgerekte melodielijnen. Revolutionair: zijn muziek is ‘doorgecomponeerd’, zonder onderscheid tussen aria’s of recitatieven (de delen waarin het verhaal wordt verteld) – ze lijkt in een constant vloeiende beweging voorbij te trekken. Als totaalkunstenaar schreef hij ook zijn teksten zelf.
Nog een techniek waarmee hij pionierde – en die tot op de dag van vandaag wordt gebruikt in films – is de leidmotieftechniek. Wagner koppelde personages, emoties en ideeën aan muzikale motieven die in allerlei gedaanten kunnen terugkeren. Zo kan het dat die leidmotieven de indruk wekken dat een personage aanwezig is, ook al zie je diegene niet op het toneel.
Hij paste het toe in het operavierluik Der Ring des Nibelungen (Das Rheingold, Die Walküre, Siegfried en Götterdämmerung), een web van verhalen over goden, reuzen en een gnoom die het goud uit de Rijn steelt. 15 uur duurt het in totaal. Sommige muziek kent iedereen (de Walkürenritt). Tip voor beginners: dirigent Lorin Maazel maakte een orkestrale samenvatting, Der Ring ohne Worte. Duurt maar 70 minuten.
Wagner baseerde zijn stukken bij voorkeur op de mythologie of ridderromans, zoals in zijn laatste, Parsifal (1882). Hierin is de leidmotieftechniek zo hecht dat er weleens wordt gegrapt dat je alle muziek al hebt gehoord als je alleen de prelude hebt beluisterd. Prima. Maar van mij mag het echt wel vijf uur duren.
Alle afspeellijsten van deze rubriek zijn terug te vinden op volkskrant.nl/deklassieker
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden