De vervroegde verkiezingen die de Spaanse premier Pedro Sánchez voor 23 juli aankondigde – na een dramatisch verlies voor het door hem geleide linkse blok bij de regionale verkiezingen eind mei – hebben het Spaanse EU-voorzitterschap op losse schroeven gezet. Wint Sánchez met zijn sociaal-democratische PSOE de verkiezingen, dan kan zijn team vanaf september (na het zomerreces) alsnog de EU leiden en blijft de schade beperkt. Maar verliest hij, en die kans is reëel, dan strandt het EU-voorzitterschap in richtingloos gedobber.
Terwijl de verwachtingen in Brussel over het Spaanse voorzitterschap zo hooggespannen waren. Met Sánchez had Spanje eindelijk een in de EU geïnteresseerde premier. Zijn voorgangers José María Aznar (premier 1996-2004), José Luis Zapatero (2004-2011) en Mariano Rajoy (2011-2018) waren vooral bezig met nationale politiek. Rajoy sprak bovendien geen woord Engels of Frans, wat hem in Brussel opbrak.
Sánchez daarentegen profileerde zich direct bij zijn aantreden als de premier die zijn land de plek aan de Brusselse vergadertafels wilde geven die het qua economische gewicht en bevolkingsomvang verdient: nummer vier, na Duitsland, Frankrijk en Italië. Het EU-voorzitterschap moest die status bevestigen en – niet onbelangrijk – Sánchez een electorale duw in de rug geven voor de in december geplande verkiezingen.
In zijn dadendrang sloot Spanje de afgelopen jaren een opmerkelijk bondgenootschap met Nederland, dat als havik uit het zuinige noorden juist als ultieme tegenpool werd gezien. ‘Sinds de Brexit moeten we elkaar meer opzoeken’, zegt Roel Nieuwenkamp, de Nederlandse ambassadeur in Madrid. ‘Maar het is ook de chemie. De ministers Kaag en Calviño (Nadia Calviño, de Spaanse minister van Economische Zaken, red.) zijn like-minded, twee mensen met een zeer internationale achtergrond. En ook Sánchez en Rutte kunnen het heel goed met elkaar vinden.’
Het leidde onder meer tot een gezamenlijk voorstel voor meer maatwerk bij het aflossen van Europese staatsschulden, tot voor kort ondenkbaar. Nieuwenkamp: ‘Het idee is: als de Nederlanders het met Spanje eens zijn, moet dat ongeveer wel ergens uitkomen waar consensus kan worden gevonden.’
Het Spaanse voorzittersprogramma straalt dan ook ambitie uit, zowel inhoudelijk (een strategischer, groener, socialer en meer verenigd Europa) als in opzet. Naast de formele Brusselse vergaderingen nodigt Spanje de EU-ministers en regeringsleiders uit voor 23 informele bijeenkomsten in 21 steden, in plaats van – zoals gebruikelijk – alleen in de hoofdstad.
De vervroegde verkiezingen eind juli zetten de Spaanse ambities op zijn minst even in de ijskast. ‘Dit wordt wel heel moeilijk’, stelt een EU-ambassadeur. Natuurlijk bezweren Brusselse wandelgangers dat de EU nu niet redeloos, radeloos en reddeloos is, en terecht. Elk land dat het voorzitterschap overneemt, wordt zwaar ondersteund door EU-ambtenaren en de Europese Commissie in Brussel. Zonder die zijwieltjes zouden heel wat voorzitterschappen zijn gestrand in de politiek-bureaucratische modder van verdeeldheid en procedures.
Maar niettemin: er wachten zo’n tweehonderd wetsvoorstellen waarvan een flink deel liefst nog dit jaar wordt afgehandeld. Politiek gevoelige voorstellen als de versoepeling van de Europese begrotingsdiscipline (het befaamde Stabiliteitspact) en het verzoek van de Commissie aan de lidstaten om 66 miljard euro extra in het EU-budget te pompen. Maar ook de laatste bouwstenen voor de Green Deal moeten eind dit jaar in wetten zijn verankerd. En het is zeer gewenst dat het huidige momentum voor een nieuw Europees asielbeleid niet verloren gaat.
Juist bij politiek heikele kwesties speelt de EU-voorzitter een belangrijke rol. Het is de Spaanse EU-ambassadeur Marcos Alonso die vanaf 1 juli het invloedrijke overlegorgaan van de ambassadeurs leidt. Deze 27 doorgewinterde diplomaten koken alle besluiten voor, of pellen de problemen af zodat alleen de politieke harde kern op het bordje van de politici belandt. Als Alonso na 23 juli door een nieuwe regering wordt vervangen, zorgt dat voor een ongewenste stilte in deze voor de EU onmisbare machinekamer.
Het zijn de Spaanse vakministers (van Financiën, Milieu, et cetera) die de Europese ministerraden voorzitten waar de besluiten vallen. Met minister Calviño, eerder topambtenaar bij de Commissie, had Madrid een goede kans de explosieve discussies over budget en begrotingsdiscipline tot een goed einde te brengen. Een onervaren opvolger plonst als een plastic badeend in woelige wateren.
De ministers spelen ook een cruciale rol omdat zij namens de lidstaten moeten onderhandelen met het Europees Parlement. Een akkoord tussen de lidstaten is immers maar het halve werk, pas na overeenstemming met het parlement is er een wet. Een kersverse minister is al snel een speelbal voor de ervaren parlementariërs en commissarissen.
‘Wat dit jaar niet meer lukt, belandt in de lade’, zegt een tweede ambassadeur. Na Spanje neemt België de hamer over, maar dat wordt een gekortwiekt voorzitterschap. Begin juni zijn er Europese verkiezingen, het parlement gooit al eerder de deur dicht vanwege het verkiezingsreces. Wat dan niet is afgerond, moet wachten op een nieuw parlement en een nieuwe Commissie.
Toch is er begrip voor het besluit van Sánchez om vervroegde verkiezingen uit te schrijven. Had hij dat niet gedaan, dan was elke bijeenkomst als EU-voorzitter een slagveld geworden voor nationale politiek, met Spaanse partijen die de Brusselse arena gebruiken om campagne te voeren. ‘Nu komt er in elk geval eind juli duidelijkheid’, zegt de ambassadeur van een groot EU-land.
Dat laatste is alleen het geval als Sánchez en zijn PSOE overtuigend winnen en doorregeren. Een minder afgetekend verkiezingsresultaat kan tot een lange kabinetsformatie leiden waarmee het voorzitterschap nooit uit de startblokken komt. Een duidelijke overwinning voor de conservatieve Partido Popular brengt een nieuwe regering met bewindslieden die mogelijk elke EU-ervaring ontberen. Een veeg teken: Partido Popular-leider Alberto Núñez Feijóo spreekt geen Engels.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden