N.B. Het kan zijn dat elementen ontbreken aan deze printversie.
Boekenkast We lezen meer en kopen meer boeken. Toch verdwijnen ze uit de woonkamer. Waarom?
De boekenkast in de woonkamer is op zijn retour. Dat zal u de afgelopen jaren bij bezoeken aan vrienden en kennissen vast ook zijn opgevallen. Of blader anders eens door interieurtijdschriften, of door het recent verschenen Interiors Now!, een koffietafelboek van Taschen, de Duitse uitgeverij met een goed gevoel voor de tijdgeest. Van de 43 interieur-reportages in deze interieurbijbel zijn er slechts vijf met een wandvullende boekenkast in de woonkamer. Sommige van de gefotografeerde huishoudens hebben nog een bibliotheek, of boekenkasten in een slaapvertrek. Maar in veel huizen is hooguit plek voor een ieniemienie boekenrekje, of liggen stapeltjes kunstboeken semi-argeloos op een tafel of in open, goeddeels lege wandkasten, naast ingelijste foto’s en andere snuisterijen.
Lees meer in NRC Magazine #20
Fotograaf Bob Bronshoff kwam bij honderden bekende Nederlanders over de vloer. Samen met collega Clemens Rikken maakt hij sinds 1994 de portretten voor ‘Buis & Haard’, de voyeuristische rubriek in de Varagids waarin inmiddels bijna 1.500 BN’ers over hun tv-gedrag vertelden. Het eerste portret maakte Bronshoff bijna dertig jaar geleden in de huiskamer van de jonge opiniepeiler Maurice de Hond. Begin mei fotografeerde hij de 90-jarige zangeres en kunstschilder Thérèse Steinmetz, in haar woonkamer in het Rosa Spier Huis.
Bronshoff kreeg in de loop der jaren steeds minder boekenkasten voor zijn lens. „Diverse keren heb ik daar met geportretteerden over gesproken. Hoe ze hun boeken naar een studeerkamer hadden verbannen of ze, vaak met pijn en moeite, zelfs definitief hadden weggedaan.”
Voor uitgeverijen, kranten en tijdschriften schoot Bronshoff ook talloze auteursportretten. „Mannen vaak voor hun boekenkast, aan tafel, het hoofd leunend op een hand. Journalist Ron Kaal had daar een theorie over: die mannelijke auteurs hadden zoveel hersens dat hun hoofd onderstut moest worden .”
Kranten hadden op een gegeven moment genoeg van al die boekenkasten in beeld, zegt Bronshoff. „Alleen De Groene Amsterdammer-hoofdredacteur Martin van Amerongen niet. Hij zei vaak tegen me: ‘Laat die mannen maar weg. Doe alleen maar hun boekenkasten.’ Martin was enorm nieuwsgierig wat die schrijvers lazen.”
Terug naar de verdwenen boekenkast in de woonkamer. Is die ontwikkeling toe te schrijven aan ontlezing en dalende boekverkoop? Uit recente onderzoeken van KVB Boekwerk, het kennis- en innovatieplatform voor de boekensector, blijkt eerder het tegendeel. Tijdens de coronapandemie is het aantal Nederlanders dat in de vrije tijd las gestegen van 65 naar 75 procent. En post-corona zijn we blijven doorlezen. Met één uitzondering: het aantal jongeren in de leeftijdsgroep 15-24 jaar dat zegt nooit te lezen steeg vorig jaar met enige procentpunten naar 43 procent.
Een andere indicatie van de populariteit van het boek: nooit eerder was de omzet uit boekverkoop zo hoog als afgelopen jaar: 644 miljoen euro. Bovendien steeg het aantal verkochte boeken sinds 2014 geleidelijk van 37 naar 43 miljoen exemplaren.
Wat is er dan wel gebeurd met het altaar van de goede smaak, het huiskamermeubel waarmee bewoners hun intellectuele bagage etaleerden (Ulysses van James Joyce! De toverberg van Thomas Mann!)? Een rondgang maakt duidelijk dat er diverse oorzaken zijn aan te wijzen voor de teloorgang van de boekenkast.
Boekenkasten zijn groot en log en woningen, zeker die in de stad, zijn gemiddeld steeds kleiner. Dat zegt Rini Scherpenisse, al 34 jaar verbonden aan Mobilia, de trendsettende interieurwinkel in Amsterdam. In zijn grote winkel in de Utrechtsestraat staan slechts drie kasten die voor boeken te gebruiken zijn.
Zijn klanten blieven geen Billy-kasten van Ikea of Lundia-stellingen, zegt Scherpenisse. Ze willen op maat gemaakte kasten of exclusieve meubels. In zijn winkel toont hij het FNP-systeem van Moormann, het Panel System van House of Finn Juhl en de ‘room divider’ Arashiyama van Time & Style. Prijzige kasten die ook zonder boeken een statement zijn.
Hij verkoopt ze spaarzaam, zegt Scherpenisse, en zeker niet aan jonge mensen. De boekenkasten die hij de afgelopen jaren wel leverde eindigden meestal in andere vertrekken dan de huiskamer. Jammer, vindt hij. „Vanmorgen zei ik op een personeelsvergadering nog: laten we bij interieurplannen proberen weer meer boekenkasten in woonkamers op te nemen.”
Net als de kunst aan de muur vertelt een boekenkast iets over de identiteit van de eigenaar, zegt de meubelverkoper. Dat laatste illustreert hij met een anekdote. Een paar jaar geleden mocht hij een appartement in de hoofdstad, een pied-à-terre, inrichten. Een architect had de woning verbouwd en ongevraagd voorzien van op maat gemaakte boekenkasten. De klant vroeg Scherpenisse of hij naast meubels en lampen ook de benodigde boeken wilde leveren. Dat laatste weigerde hij. „Ik kan niet iemands identiteit verzorgen. Toen ik jaren later het appartement weer eens bezocht waren die kasten nog altijd leeg.”
Cluttercore, bomvolle, rommelige interieurs, is een trend. Sommige jongeren schijnen zelfs weer boekenkasten in de huiskamer te nemen. Die ontwikkeling staat haaks op wat de afgelopen vijftien jaar in de westerse wereld op grote schaal gebeurde. Velen handelden naar het devies van de Japanse ‘opruimgoeroe’ Marie Kondo, bekend van diverse wereldwijde bestsellers en de Netflix-serie Tidying Up With Marie Kondo. Haar manier om voor orde en rust te zorgen: opruimen (lees: weg ermee).
Boekenkasten, dat is niet leeg en zen
Volgens Mary Hessing, al vele jaren hoofdredacteur van diverse woonbladen, zijn veel mensen boekenkasten vieze stofnesten gaan vinden. In de huiskamer zijn ze minder welkom. Hessing wijst ook op invloedrijke interieurdesigners als Axel Vervoordt en Piet Boon. „Zij maken en verkopen veel koffietafelboeken. Maar aan boekenkasten hebben ze als interieurinrichters een hekel. Hun interieurs zijn leeg en zen. Boekenkasten onttrekken zich aan die rust.”
Een boekenkast is volgens Hessing vaak het begin van een probleem. „Al snel puilen ze uit. Ook herbergen ze alle kleuren van de regenboog. Daarom rangschikken sommigen hun boeken op kleur. Of zetten de boeken omgekeerd in de kast, met de snedes naar voren. Dan oogt de kast wit.”
Zelf deed ze jaren geleden wat velen deden: de boeken de huiskamer uit, naar de werkkamer.
Op een e-reader met een geheugen van 4GB passen ongeveer 3.000 e-boeken. Een papieren bibliotheek van die omvang vergt een negen meter brede wand met vijftien standaard Billy-boekenkasten van Ikea.
Het digitale boek wint geleidelijk terrein ten opzichte van het papieren boek. Eén op de twaalf verkochte boeken is momenteel een e-boek of luisterboek. Ook de online Bibliotheek wint aan populariteit, net als andere abonnementsvormen voor digitale boeken. De abonnementsaanbieders verspreiden geen cijfers, maar de Stichting Collectieve Propaganda van het Nederlandse Boek (CPNB) schat dat via die abonnementsaanbieders jaarlijks zo’n 10 miljoen boeken worden gelezen of geluisterd.
„Het gaat echt goed met de leescultuur in Nederland”, zegt Job Jan Altena, woordvoerder en mediastrateeg bij CPNB. Altena behoort tot de 41 procent van de Nederlanders die vorig jaar een digitaal boek lazen. Hij hoeft maar in zijn e-reader te kijken voor feiten over zijn leesgedrag.
Op 29 maart 2017 kocht Altena zijn eerste digitale boek: de roman Eland van Lykele Muus. Zijn laatste aanschaf is Land van echo’s van Mark H. Stokmans. Altena’s digitale bibliotheek telt inmiddels 195 boeken. Daarvan heeft hij er 126 gelezen. Hij doet zijn aankopen bij een lokale boekhandel. Doodsimpel, zegt hij: direct na het afrekenen kan hij de aangeschafte e-pub downloaden.
E-lezen is een uitkomst voor hem, zegt Altena. „Ik wilde vroeger graag lezen, maar als dyslecticus kostte me dat ongelooflijk veel moeite.”
Een vriendin adviseerde hem een e-reader. Een gouden tip. Met zijn e-lezer kan hij boeken omzetten naar een lettertype geschikt voor dyslectici. Ook is de lettergrootte naar believen aan te passen. „Megafijn”, zegt Altena. „Sinds ik een e-reader heb lees ik één à twee boeken per maand.” Bijkomend voordeel is dat hij in bed kan lezen zonder zijn partner te hinderen: met een e-reader heb je geen leeslamp nodig.
In zijn huiskamer staat nu alleen nog een kastje met boeken voor hun zoon, in de keuken een plankje met kookboeken. Veel fysieke boeken heeft Altena weggegeven. Op zijn vliering heeft hij een paar dozen met boeken waaraan hij mooie herinneringen heeft. Die staan naast dozen met cd’s. Ook zijn muziekcollectie verdween uit zijn huiskamer.
Ontspullen hoort bij deze tijd, zegt Altena. „Mijn moeder is net met haar nieuwe man verhuisd. Samen hebben ze veel boeken, maar die staan allemaal in een werkkamer.”
Foto Getty Images
Het fysieke boek lijkt ook aan status te hebben ingeboet en te zijn veranderd in een gewoon gebruiksartikel. Na lezing geef je h Source: NRC