De dood van Nahel M., de 17-jarige jongen van Algerijnse origine die door een politiekogel om het leven is gekomen, heeft een langdurig smeulend trauma in Frankrijk weer in vuur en vlam gezet.
Wie voelt niet een vonkje woede bij de beelden van de tiener die na een verkeersovertreding van dichtbij wordt doodgeschoten door een politieagent? Het verschil met zomaar ieder ander is dat die vonkjes in Nanterre, en in talloze andere voorsteden in Frankrijk, worden gevoeld in een licht ontvlambare omgeving. Woede en teleurstelling hebben hier al decennialang wortel geschoten, onder bewoners leeft een diep gevoel van onrecht, over racisme, vernedering en politiegeweld, vermengd met kansenongelijkheid en verwaarlozing.
Over de auteur
Eline Huisman is correspondent Frankrijk voor de Volkskrant. Ze woont in Parijs.
Franse voorsteden kennen dit refrein van (excessief) politiegeweld en gewelddadige opstand al sinds de jaren tachtig. Vooral ‘2005’ staat diep in het collectieve geheugen gegrift. In oktober dat jaar werden twee jongens op de vlucht voor de politie geëlektrocuteerd in een transformatorhuisje in de Parijse banlieue Clichy-sous-Bois. Hun tragische lot ontketende wekenlange rellen, eerst rond Parijs en later in heel Frankrijk. Publieke gebouwen werden in brand gestoken, tienduizenden auto’s gingen in vlammen op, toenmalig president Chirac riep de noodtoestand uit.
Nu opnieuw in heel Frankrijk auto’s uitbranden en gebouwen worden aangevallen, staat de herinnering aan 2005 weer haarscherp op het netvlies. Verschillende (extreem)rechtse politici riepen de afgelopen dagen op om de noodtoestand af te kondigen. President Macron riep vrijdag voor de tweede dag op rij een crisisberaad bijeen. Na afloop deed hij een dringend beroep op de verantwoordelijkheid van ouders, verwijzend naar de overwegend jonge demonstranten, en veroordeelde hij iedereen die van de situatie gebruikmaakt om chaos te creëren. In Marseille werd een verbod ingesteld op demonstraties, meerdere steden leggen vanaf de avond het openbaar vervoer stil.
De vrees voor escalatie klonk vanaf het begin. Macron veroordeelde de gebeurtenissen onmiddellijk als ‘onverklaarbaar en onvergeeflijk’ en ook premier Borne sprak haar afschuw uit. Het leidde tot woede onder de politievakbonden die erop wijzen dat ook voor de agent in kwestie geldt dat hij onschuldig is tot het tegendeel wordt bewezen. De talloze reacties van Franse beroemdheden als voetbalicoon Kylian Mbappé, rapper Niska en acteur Omar Sy voeden volgens hen de haat tegen de politie.
Frankrijk heeft een probleem met politiegeweld. Dat werd ook goed zichtbaar in 2020, een week na de dood van George Floyd in de Verenigde Staten. Ondanks een verbod op samenscholing verzamelden zich 20 duizend jonge demonstranten, veelal uit de banlieues, voor het Paleis van Justitie in Parijs om te demonstreren tegen politiegeweld en racisme. Aanvoerder was Assa Traoré, de zus van Adama Traoré die in 2016 na een hardhandige arrestatie stierf in een politiekazerne in Persan. Sinds zijn dood groeide ze uit tot het gezicht van het Franse verzet tegen racisme en politiegeweld.
Critici zien daarin de import van een Amerikaans debat, maar Traoré wijst dat resoluut van de hand. ‘Ons verleden van kolonialisme en slavernij werkt door in wat we vandaag in Frankrijk zien’, zei ze in 2021 in gesprek met de Volkskrant. In haar kritiek op de politie vindt ze organisaties als Amnesty France aan haar zijde, die al langere tijd wijzen op geweldontsporingen, sterfgevallen bij arrestaties, gewelddadige repressie en controles van discriminerende aard.
Mede door hardhandig politieoptreden bij de gelehesjesprotesten in 2019 wordt het gesprek over politiegeweld de laatste jaren breder gevoeld; toen ondervond een relatief nieuwe groep Fransen politiegeweld aan den lijve. Ook bij de pensioenprotesten afgelopen maanden waarschuwden burgerrechtenorganisaties herhaaldelijk voor disproportioneel politiegeweld. De Franse minister van binnenlandse zaken Gérald Darmanin houdt vol dat er sprake is van incidenten, maar niet van een structureel probleem.
Daartegenover staat nu het discours van met name (extreem)rechtse politici. Zij wijzen op dat andere element: het niet gehoorzamen van Nahel M., toen de politie hem staande hield. ‘Achter deze dramatische gebeurtenis speelt het probleem van autoriteit van de politie’, reageerde Marine Le Pen van Rassemblement National.
In Le Monde wees Philippe Rio, burgemeester van de Parijse voorstad Grigny, op het vinden van de uitweg tussen die werkelijkheden. De Franse politie redt levens, maar de politiedoctrine moet worden herzien, bepleit hij: ‘Er is een politiek dogmatisme op dit onderwerp, waardoor we de noodzaak niet zien om een vertrouwensrelatie tussen de politie en haar bevolking te herstellen.’
Source: Volkskrant