Lang leek de Alternative für Deutschland (AfD) vooral een Oost-Duits fenomeen. Maar de afgelopen weken bereikt de partij recordhoogten in de peilingen, vooral door groeiende steun in het westen. Staat extreem-rechts aan de vooravond van een doorbraak in Duitsland?
De vroeg-19de-eeuwse hoeve van Hubertus Berges (54), agrarisch ondernemer en vertegenwoordiger van 3.400 medeboeren, staat aan het eind van een onverharde weg, waarboven boomtoppen de junizon nauwelijks doorlaten. In de stal hield zijn bejaarde vader vroeger paarden, nu leven er vleermuizen tussen de eikenhouten dwarsbalken. Het leven bewoog altijd met zijn tijd mee, hier op het Nedersaksische platteland, waar zijn familie al vierhonderd jaar huist. Maar de golf van verandering die er nu aankomt, raast voor hem wel heel snel voorwaarts.
De klachten van zijn beroepsgroep – nieuwe regels voor mestgebruik, stikstofbeperkingen, spreiding van varkensstallen – zijn samen te vatten onder één kop: de Energiewende, de ambitieuze Duitse overgang naar een klimaatneutrale economie. Maar ze richten zich vooral op de rücksichtslose manier – in de ogen van critici – waarop de huidige regering de enorme veranderingen doorvoert.
‘Ik ken mensen die echt haat voelen voor de Groenen’, zegt Berges, voorzitter van het boerenverbond in de Nedersaksische regio Cloppenburg. ‘En de regering zien zij steeds meer als zijnde gekaapt door de Groenen – ook wij hebben hier trekkerprotesten tegen milieumaatregelen gehad.’ Maar de AfD, zegt hij, ‘dat is bij ons geen thema.’
Dat wordt het wel. De afgelopen weken zien Duitsers uit het democratische midden met ontzetting hoe de extreem-rechtse AfD (zie kader) almaar hoger klimt in de landelijke peilingen. De toonaangevende opiniepeiler ARD Deutschlandtrend plaatst de AfD nu op de tweede plaats met 19 procent, hoger dan ooit tevoren en net boven de leidende regeringspartij SPD. Een op de vijf Duitsers zegt op de partij te gaan stemmen. In de oostelijke deelstaten is de AfD sinds vorig jaar al de grootste, inmiddels met eenderde van de stemmen. Zondag won de partij voor het eerst een regionale verkiezing in Thüringen, waar de lokale AfD-afdeling nu een district mag besturen.
De Volkskrant spreekt van extreem-rechts als er sprake is van vreemdelingenhaat, haat jegens vreemde (cultuur)elementen of ultranationalisme. Partijfunctionarissen van de AfD hebben zich bediend van nazi-retoriek of probeerden de Holocaust te bagatelliseren. Zo noemde de oprichter van AfD, Alexander Gauland, Hitler en de nazi’s ‘slechts een vogelpoepje in de Duitse geschiedenis’. Een inmiddels ontslagen woordvoerder van de partij fantaseerde hardop over het ‘afschieten of vergassen’ van migranten. Voormalig leider van de partij, Frauke Petry, vergeleek in een speech migranten met een composthoop en pleitte voor een etnisch homogene samenleving.
In 2021 plaatste de Duitse binnenlandse veiligheidsdienst Höcke en diens toenmalige AfD-afdeling ‘Flügel’ onder observatie op verdenking van rechts-extremisme. Sinds 2022 wil de dienst dit naar de hele AfD uitbreiden (een gerechtelijk bezwaar van de AfD werd afgewezen, beroep loopt). Dat betekent dat de veiligheidsdienst infiltreert, observeert, en afluistert. De Thüringse afdeling van Höcke geldt nu als ‘bewezen rechts-extremistisch’. De AfD als geheel staat vooralsnog één trapje lager: ‘verdacht van rechts-extremisme’. In juni meldde de veiligheidsdienst dat het ruim eenderde van de ongeveer 31 duizend individuele partijleden beschouwt als ‘potentieel extremist’.
Maar de nieuwste groeispurt, die de AfD naar recordhoogte heeft geduwd, komt voor een groot deel uit het westen van Duitsland. Uit regio’s zoals die van Hubertus Berges.
Een vroege indicatie daarvan kwam vorig jaar in Nedersaksen, een landelijke deelstaat vol dorpen, hoeven en weilanden. In de Nedersaksische verkiezingen vorig jaar oktober (Duitse deelstaten hebben grotendeels onafhankelijke regeringen) schoot de AfD plots van 6 naar 11 procent. Dat maakt Nedersaksen geen AfD-bastion, het haalt het niet bij oostelijke staten, maar het is wel een verdubbeling. Er begint wat te schuiven in het westen. En daar wonen 4,5 keer zoveel kiezers als in het oosten.
De AfD presteerde vooral goed in regio’s die altijd ‘diepzwart’ waren, de politieke kleur van de christen-democratische CDU – Merkels partij, tegenwoordig oppositieleider. In regio’s zoals Cloppenburg, een agrarisch en katholiek kiesdistrict in het hart van Nedersaksen, kon de CDU in vervlogen tijden soms op 80 procent van de stemmen rekenen. Maar terwijl de AfD vorig jaar in Cloppenburg bijna verdrievoudigde van 5 naar 13 procent, zakte de CDU met 13 procentpunten naar 45 procent.
Over de auteur
Remco Andersen is correspondent Duitsland voor de Volkskrant. Hij woont in Berlijn. Als Midden Oosten-correspondent won hij in 2015 de Lira-prijs voor buitenlandjournalistiek voor zijn werk in Syrië en Irak.
‘Ik ben eigenlijk een conservatieve, saaie CDU-man’, zegt gepensioneerd bouwondernemer Christoph Stegemann (67). ‘Geen extremist. Maar de AfD is nu de enige partij die een politiek voert waarmee ik het eens ben. De CDU steunt sancties tegen Rusland waarmee we onze eigen economie naar de knoppen helpen, steunt wapenleveringen waar ik tegen ben, en voert een klimaatpolitiek die je ‘groen light’ kunt noemen. Ik ben het met de AfD eens op het gebied van klimaat, de euro, Rusland en integratie. Extremisten vind je in elke partij en daar moet ik niks van hebben, maar de media hebben van AfD een soort nazipartij gemaakt.’
En de coronamaatregelen, waartegen de AfD een ware kruistocht heeft gevoerd? ‘Ja, ik heb veel geld uitgegeven aan advertenties in de krant en zelfs mijn vrachtwagen beplakt met waarschuwingen tegen massavaccinaties. We hadden het moeten doen zoals Zweden: geen maskers, geen lockdown. Ik kan u daar veel informatie over sturen.’
De grote vraag die in Duitsland boven de recordpeilingen van de AfD hangt: zijn dit ‘slechts’ proteststemmen? Verdwijnen die weer, als grote crises bezworen worden? De AfD gedijt immers op crises. De partij bereikte haar eerste piek als extreem-rechtse anti-immigratiepartij in de nasleep van Merkels vluchtelingenbeleid, het wir schaffen das van 2015. Twee jaar later kwam de AfD met bijna 13 procent van de stemmen voor het eerst in de Bondsdag, de Duitse Tweede Kamer. Ten tijde van het Nedersaksische AfD-succes in oktober vorig jaar had de ontzetting over Russische moordpartijen in Oekraïne net plaatsgemaakt voor zorgen over gastekorten en energieprijzen.
Het Nedersaksische voorbeeld doet vermoeden dat de AfD-groei niet geheel van voorbijgaande aard is. Er is een half jaar gepasseerd, de gastekorten zijn opgelost, de inflatie daalt. En toch staat de AfD landelijk op recordhoogte. De Oekraïne-oorlog en de Energiewende zijn Duitsland fundamenteel aan het veranderen. Vraag het tegenstanders van de regering, en ze zeggen dat er te snel te veel gebeurt. Vraag het medestanders, en ze zeggen dat de regering vooral in de communicatie fouten maakt en dat juist oppositiepartij CDU/CSU mensen radicaliseert door klimaatmaatregelen schromelijk te overdrijven.
De AfD is intussen verder geradicaliseerd. De meeste oprichters zijn inmiddels vertrokken, en met hen veel gematigdere leden. Björn Höcke, partijvoorzitter in de oostelijke deelstaat Thüringen, is nu de meest invloedrijke AfD’er. Höcke foetert in toespraken tegen de gevestigde politieke orde, de media, de rechtbanken, de medische wetenschap, en de westerse progressieve ‘woke’-politici die volgens hem uit zijn ‘op de zielen van onze kinderen’. Landen als Rusland hechten volgens Höcke nog belang aan waarden als familie, de natie, en ‘de innerlijke gezondheid van het volk’.
‘Vroeger was de gedachte: als de AfD maar radicaal genoeg wordt, dan gaan kiezers daar wel weer weg’, zegt Albrecht von Lucke, politiek wetenschapper en redacteur van Blätter für deutsche und internationale Politik. ‘Maar de partij blijft groeien. Het vertrouwen van Duitsers in de gevestigde politiek neemt af.’
De CDU was altijd de partij die Duitsers beloofde dat de dingen zouden blijven zoals ze zijn, maar heeft in die missie overduidelijk gefaald. Eerst met Merkels vluchtelingenbeleid. Daarna met de Oekraïne-oorlog en gascrisis. Nu staat de CDU aan de zijlijn, terwijl een nieuwe regering het land historisch omvormt. De AfD belooft de dingen terug te brengen tot hoe ze ooit waren. De EU uit, vluchtelingen weg, klimaatbeleid terugdraaien, coronamaatregelen afschaffen, Nordstream repareren. Een Duitsland met volop kernenergie en varkensvlees op elk bord. ‘Deutschland. Aber normal’, was in 2021 de nationale verkiezingsslogan.
Bernd Busemann, gepensioneerd voorzitter van het Ned Source: Volkskrant