Sommige politici blijven het nieuws beheersen, ook nadat ze van het toneel zijn verdwenen. De extreem-rechtse Jair Bolsonaro behoort tot die categorie. Hij beleeft deze week de spannendste dagen van zijn politieke leven sinds hij eind oktober werd verslagen door de linkse Luiz Inácio Lula da Silva. Het electoraal hof stemt (waarschijnlijk) donderdag over zijn toekomst.
De zaak draait om zijn omstreden optreden op 18 juli 2022, een kleine tweeënhalve maand voor de eerste ronde van de presidentsverkiezingen. In de peilingen lag Lula, de gevallen en herrezen oud-president (2003-2011) straatlengtes voor op de zittende Bolsonaro. Die sorteerde zodoende al maanden voor op een potentieel verlies. Daar zou maar één verklaring voor kunnen zijn, verkondigde hij met regelmaat: fraude.
Over de auteur
Joost de Vries is correspondent Latijns-Amerika voor de Volkskrant. Hij woont in Mexico-Stad. De Vries werkte eerder op de economische en politieke redactie.
Dergelijke retoriek was ongehoord in de bijna dertig jaar sinds Brazilië van militaire dictatuur terugkeerde naar democratie. Bolsonaro bezigde zijn ongefundeerde aantijgingen over fraudegevoelige stemcomputers ten overstaan van zijn aanhangers en op sociale media. Maar op deze bewuste maandag in juli ging hij een stap verder. Zijn publiek was dit keer een zaal vol buitenlandse ambassadeurs. De locatie: zijn ambtswoning, het Palácio da Alvorada in Brasilia. Zijn monoloog van drie kwartier werd bovendien uitgezonden op de staatstelevisie.
Weer beweerde Bolsonaro dat de stemcomputers waarmee Brazilië al een kwart eeuw presidenten en parlementariërs koos (inclusief hijzelf), verouderd waren en makkelijk te kraken door kwaadwillenden. Ter onderbouwing presenteerde hij een politieonderzoek uit 2018, dat sindsdien al was ontkracht. Tijdens de bijeenkomst haalde hij ook nog eens uit naar onder anderen rechter Alexandre de Moraes, hoofd van het electoraal hof.
Zijn met complottheorieën doorspekte campagne kan hem een half jaar na zijn aftocht uit Brasilia duur komen te staan. Terwijl de Amerikaanse Donald Trump, Bolsonaro’s grote voorbeeld, tweeënhalf jaar na zijn omstreden presidentschap ondanks tal van rechtszaken nog steeds geldt als voornaamste uitdager van president Joe Biden in 2024, maakt de Braziliaanse rechtspraak haast met het veroordelen van het voormalig staatshoofd.
Als gewone burger geniet Bolsonaro geen immuniteit meer en wachten hem meerdere rechtszaken. Wat daarbij helpt, is dat Brazilië een electoraal hof heeft dat dient als waakhond van het electorale proces. Dat hof, bestaande uit zeven rechters, buigt zich donderdag over Bolsonaro’s ambassadeursbijeenkomst. Volgens de aanklacht maakte hij zich schuldig aan machtsmisbruik.
Tijdens een eerdere zitting op dinsdag gaf rechter Benedito Gonçalves als eerste zijn stem: schuldig. Bolsonaro had ruzie gezocht met het electoraal hof, nu kon hij het krijgen ook. Als president ‘maakte hij het hof tot vijand en verklaarde zichzelf tot slachtoffer’, stelde de rechter. ‘We kunnen onmogelijk onze ogen sluiten voor de antidemocratische gevolgen van gewelddadige speeches en leugens.’
Gonçalves verwees niet alleen naar de ambassadeursbijeenkomst, maar ook naar een document dat in januari werd gevonden in de woning van Bolsonaro’s voormalige minister van Justitie, daags nadat duizenden bolsonaristen het parlement hadden bestormd. Het document verkende de mogelijkheid om een noodtoestand uit te roepen en Lula’s winst ongedaan te maken. Rechter Gonçalves ziet er bewijs in dat Bolsonaro en consorten een staatsgreep overwogen.
Naar verwachting brengen zijn zes collega’s donderdag hun stem uit. Al laat de Braziliaanse rechtspraak zich moeilijk voorspellen, en bestaat de mogelijkheid dat een van hen om meer tijd vraagt en het hof het oordeel over het juli-reces tilt. Maar analisten voorspellen dat de rechters het unaniem eens zullen zijn. Bolsonaro’s advocaat, die sprak over een aanklacht ‘doorzeefd met leugens’, kondigde alvast een gang naar het hooggerechtshof aan.
Een veroordeling zou de genadeklap kunnen betekenen voor de politicus Bolsonaro. Al was zijn positie als leider van conservatief rechts al enigszins tanende sinds hij na de tweede verkiezingsronde op 30 oktober halsstarrig weigerde zijn verlies te erkennen en op 30 december, twee dagen voor de machtsoverdracht, plots naar de Verenigde Staten vetrok. De meeste van zijn politieke bondgenoten gingen over tot de orde van de dag: oppositie voeren tegen en onderhandelen met de nieuwe regering.
In Bolsonaro’s afwezigheid reageerden zijn door hem opgehitste aanhangers hun woede af op het presidentieel paleis, het hooggerechtshof en het parlement in Brasilia. Ook die ‘couppoging’ van 8 januari kan juridische gevolgen voor hem hebben. Justitie onderzoekt of hij als aanstichter medeverantwoordelijk kan worden gehouden. Pas drie maanden na zijn vlucht naar Florida keerde de oud-president terug en kon hij worden verhoord door de politie.
De parlementsbestorming is een van vijftien zaken waarin hij zich moet verdedigen voor zijn drieste optredens als president. Eén veroordeling is voldoende om hem te ontdoen van zijn politieke rechten. Voor het aanzetten tot een couppoging riskeert hij zelfs een gevangenisstraf.
Een comeback in 2030 van de dan 75-jarige ex-veroordeelde lijkt haast onmogelijk. Alhoewel, één man bewees dat het kan: de voormalig veroordeelde 77-jarige Lula da Silva.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden