Het is op eieren lopen deze donderdagmiddag in de Groen van Prinstererzaal in het Tweede Kamergebouw. Er moet vooral niemand bij voorbaat al beschuldigd worden. Iedereen zegt beleefd u tegen elkaar en knikt elkaar vriendelijk toe.
Formeel zijn de elf uitgenodigde deskundigen hier voor een gesprek met Kamerleden over de ‘weerbaarheid van de democratie’. Maar in de praktijk is dit een nogal gortdroge titel die moet verhullen dat hier in omfloerste termen gesproken gaat worden over een mogelijk verbod op partijen als Forum voor Democratie en de PVV.
Het onderwerp ligt zeer gevoelig op het Binnenhof. Met name de steeds radicaler wordende uitingen van Thierry Baudet, Geert Wilders en hun partijgenoten zorgen voor toenemende zorgen bij andere Kamerleden. Zo verwees D66-fractieleider Jan Paternotte eerder naar uitspraken van Forum-Kamerlid Gideon van Meijeren, die vindt dat het kabinet ‘ten val moet worden gebracht’. Ook suggereerde Van Meijeren dat er mogelijk ‘doden zouden kunnen vallen’ indien het parlement zou worden bestormd. Zorgen zijn er daarnaast over Forum-leider Baudet zelf, die graag zijn bewondering uitspreekt voor de autoritaire Russische president Vladimir Poetin, en over Wilders, die rechters ‘nep’ noemt en journalisten ‘tuig van de richel.’
De emoties hierover zijn inmiddels zo hoog opgelopen dat het kabinet sinds eind vorig jaar een wet in de maak heeft die het gemakkelijker moet maken om politieke partijen te verbieden als zij de democratische rechtsstaat ondermijnen. Vooral D66’er Paternotte ziet reden om in te grijpen: ‘De democratie wordt kapotgemaakt van binnenuit. Door vijanden van de democratie. Hoelang laten we dit nog gebeuren?’
Binnenkort wordt de aangepaste wet voor politieke partijen naar de Tweede Kamer gestuurd om erover te debatteren en te stemmen. Als de nieuwe wet het haalt, dan kan de Hoge Raad gemakkelijker overgaan tot het verbieden van partijen die geweld prediken of grondrechten schenden. Een groot deel van de Tweede Kamer had met het oog daarop om de bijpraatsessie gevraagd om te horen wat experts vinden van het wetsvoorstel.
Zo komt het dat elf opeengepakte en soms toch wel zenuwachtige experts donderdag worden ondervraagd in de Kamer. Wat opvalt: zij voelen vrijwel allen een groot ongemak over een mogelijk partijverbod, omdat dat als politiek instrument kan worden ingezet. Daardoor redt een partijverbod de democratie niet, maar wordt het juist antidemocratisch. ‘Dit is de democratische paradox’, zegt universitair docent Léonie de Jonge van de Rijksuniversiteit Groningen.
René Cuperus, mede-auteur van De Atlas van afgehaakt Nederland, vindt dat met een partijverbod ‘heel voorzichtig’ moet worden omgesprongen. ‘Want als partijen elkaar over en weer willen verbieden, dan ben je niet ver af van de Amerikaanse politiek’, zegt Cuperus. Intuïtief voelt een partijverbod voor hem ook niet goed omdat het doet denken aan totalitaire regimes, zoals China. Toch zou hij een partijverbod ‘in geval van uiterste nood achter de hand willen hebben’, bijvoorbeeld als een shariapartij (die de islamitische wetgeving wil invoeren) groot zou worden in Nederland. ‘Dan is het geen overbodige luxe.’
Opvallend is dat ook Paul Cliteur, hoogleraar en tevens oud-senator van Forum voor Democratie, zegt dat elke dictatuur weliswaar begint met een partijverbod, maar dat hij hier in een uiterst geval toch vóór is. Partijen die ‘als expliciet doel hebben om de democratie af te schaffen’, zoals nazistische of communistische partijen, mogen wat hem betreft bijvoorbeeld verboden worden. Hetzelfde geldt volgens hem voor shariapartijen die vinden dat ‘Gods regels hoger zijn dan wetten’ en ‘globalistische partijen die alle eigen nationale wetten willen onderwerpen aan Europese wetgeving’. Zowel Baudet als Cliteur wil de samenleving daar naar eigen zeggen tegen beschermen.
Ondertussen maakt de directeur van inlichtingendienst AIVD gehakt van de stelling van Forum-leider Baudet dat er momenteel in Nederland misschien juist een groot gevaar uitgaat van een ‘meerderheid van extremistische partijen’ die de democratie de nek om willen draaien, onder andere door andere partijen te verbieden, een omroep uit het publieke bestel te gooien (Ongehoord Nederland, red.) en door in de corona-tijd ‘vele grondrechten te schenden’.
Volgens de directeur van de inlichtingendienst, Erik Akerboom, gaat er juist eerder een dreiging uit van partijen die een ‘narratief verspreiden over een kwaadaardige elite die in het geheim werkt aan een plan om de bevolking tot slaaf te maken of zelfs te vermoorden’. Hoewel de AIVD-directeur Forum voor Democratie niet bij naam noemt, lijkt hij hier te doelen op deze partij. Verspreiders van het idee van een kwaadaardige elite die burgers wil doden, creëren een wereldbeeld ‘dat feitelijk onjuist is’, zegt Akerboom.
Als bepaalde personen dit narratief blijven herhalen ‘en dit door andere mensen wordt geloofd, kunnen mensen hun vertrouwen verliezen in instituties’, zegt Akerboom. Dat kan gevaarlijk zijn, omdat sommige mensen zich hierdoor ‘terugtrekken in eigen groepen en gaan pleiten voor een parallelle samenleving, zonder daarbij de Nederlandse wet- en regelgeving te willen accepteren’. Ook kunnen ‘individuele aanhangers’ erdoor worden aangespoord om geweld te gebruiken tegen mensen van wie ze denken dat die bij ‘de elite’ horen.
Een paar meter verderop in de zaal zit donderdag iemand die zich best eens zou kunnen herkennen in dit verhaal. Het is Max van den Berg, die eerder tot vijf maanden celstraf is veroordeeld omdat hij dreigend met een fakkel voor het huis van vicepremier Sigrid Kaag (D66) heeft gestaan.
Om dit soort uitwassen te voorkomen, is een partijverbod misschien niet de beste oplossing, denkt ook onderzoeker Bart-Jan Heine van de Thorbecke Academie. ‘Dat medicijn kan erger zijn dan de kwaal.’ Beter kan de overheid ervoor zorgen dat burgers weer vertrouwen krijgen in het probleemoplossend vermogen van de eigen overheid, waardoor ze ‘minder vatbaar worden voor extremere alternatieven’.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden