Er hangt een opvallende stilte in het Kremlin over de toekomst van het Wagnerhuurlingenleger na de muiterij van afgelopen weekeinde. Is er achter gesloten deuren een machtsstrijd gaande? Is de rol van de Wagnerianen nog altijd niet uitgespeeld?
‘Alles is stil. Iedereen is stil. Ook Poetin is stil. Wat betekent die stilte? Zijn ze achter de schermen nog aan het vechten? We weten het niet.’ Peter Wijninga is de Oekraïnespecialist van het The Hague Center for Strategic Studies (HCSS), maar ook hij heeft vooralsnog geen antwoorden. Net als in de Koude Oorlog is de wereld weer overgeleverd aan ‘Kremlinwatchen’, speculeren over wat er achter de gesloten deuren in Moskou gebeurt.
Het verhaal van Wagner is nog niet af, zoveel is duidelijk. Wagnerbaas Jevgeni Prigozjin doorbreekt maandagmiddag Prigozjin even de stilte met een audioboodschap, waarin hij uitlegt dat hij spijt heeft van de doodgeschoten Russische piloten, en dat hij alleen het voortbestaan van Wagner voor ogen heeft gehad. Verder niets.
Over de auteur
Michel Maas is buitenlandredacteur van de Volkskrant. Eerder was hij oorlogsverslaggever en correspondent in Oost-Europa en in Zuidoost-Azië.
Is hij daarin geslaagd? Zijn Wagnersoldaten zijn voor zover bekend nog steeds in Oekraïne, en Wagner lijkt inmiddels te groot om zomaar op te heffen. Het huurlingenleger is ook een essentieel onderdeel van de Russische invasiemacht in Oekraïne.
Volgens de Amerikaanse denktank CSIS (Center for Strategic and International Studies) is Wagner bovendien ‘diep verstrengeld met het Russische leger en de inlichtingendiensten’. Veel huurlingen zijn voormalige commando’s, maar ook verder is er een nauwe samenwerking: Wagner deelt zijn grootste basis, in Molkin, met de militaire inlichtingendienst.
In het begin was dat anders. Wagner ontstond na 2012 uit het ‘Slavische korps’ dat was opgericht voor de strijd in Syrië. Rusland zag in die tijd wel wat in ongeregelde huurlingenlegertjes: die konden worden ingezet om de Russische invloed in het buitenland te vergroten. Particuliere militaire bedrijven waren handig voor ‘gevoelige missies in het buitenland’, zei stafchef Nikolay Makarov al in 2009. Ze vallen minder op dan het reguliere leger, aldus het CSIS, en het mooiste: Rusland kon altijd ontkennen dat het iets met ze te maken had, het zogeheten plausible deniability.
De Wagner Groep had meer succes dan het Slavische korps, in Syrië en daarbuiten. In 2014 vochten Wagnerstrijders samen met de Russen op de Krim, en in de Donbas deden Wagnersoldaten of ze pro-Russische Oekraïners waren, zodat Rusland kon volhouden dat ‘geen Russische soldaat de grens was overgestoken’.
Wagner wordt sinds de oprichting militair geleid door Dmitry Utkin, ex-luitenant van de Russische commando’s, die als oorlogsnaam (onder andere in Tsjetsjenië) ‘Vagner’ had. Volgens The New Yorker is dat omdat Utkin een voorliefde voor het nazigedachtengoed heeft en Wagner de lievelingscomponist van Adolf Hitler was. Wagnerianen noemen de organisatie ‘het orkest’ en de huurlingen ‘muzikanten’.
Utkin werd in 2016 onderscheiden voor zijn betoonde moed in de strijd op de Krim, die in 2014 door Rusland werd geannexeerd. Dat was de laatste keer dat Utkin in het openbaar is gezien. Sindsdien is Prigozjin het gezicht, en de moneyman van de organisatie.
Wagner sloeg de vleugels uit, en is volgens schattingen in zo’n dertig landen actief. Overal hanteert de groep hetzelfde verdienmodel. In Syrië vochten ze tegen IS, en kregen Wagner en Prigozjins eigen bedrijven in ruil daarvoor het gebruik van de op IS veroverde olievelden.
In de Centraal Afrikaanse Republiek bewaken ze diamantmijnen en hebben Wagner en Prigozjin zelf contracten voor de winning van goud, diamanten en hout. Aan Wagner en Prigozjin gelieerde bedrijven zijn door het Amerikaanse ministerie van Financiën op de sanctielijst gezet.
In Soedan zou Wagner het militaire regime hebben gesteund in ruil voor Russische toegang tot ruwe grondstoffen als goud, mangaan, silicium en uranium. Ook zou Wagner actief zijn in Venezuela, Sri Lanka, Libië, Mali, Mozambique en mogelijk zou het banden onderhouden met de Verenigde Arabische Emiraten.
Zachtzinnig gaat het er nooit aan toe. Waar Wagner opduikt, duiken ook verhalen op over schendingen van mensenrechten. De omroep Deutsche Welle voert experts op van de Verenigde Naties die zeggen dat sinds de komst van Wagner in 2021 in Mali een opvallende toename is te zien van berichten over executies, massagraven, martelingen, verkrachting, plundering en verdwijningen.
Ook in Oekraïne worden Wagnerhuurlingen verdacht van martelingen, gepleegd in maart 2022 in de omgeving van de hoofdstad Kyiv. In Oekraïne heeft Wagner zich sindsdien als een goed getrainde, gedisciplineerde legermacht doen gelden, een geduchte tegenstander voor de Oekraïners. Het huurlingenleger wint elke vergelijking met het Russische leger met glans, en heeft zich in Rusland populair gemaakt omdat het wel overwinningen kon melden.
Met de plausible deniability is het inmiddels gedaan, zegt Peter Wijninga. Sinds Oekraïne valt er niets meer te ontkennen, en al helemaal niet sinds minister van Defensie Sergej Sjojgoe een decreet heeft uitgevaardigd om de Wagnerianen te dwingen hun onafhankelijkheid op te geven en zich bij het reguliere leger aan te sluiten – volgens Prigozjin de echte aanleiding tot de mars op Moskou.
De kans dat de ‘muzikanten’ ophouden te bestaan lijkt klein. De kans dat Rusland ze daartoe zal kunnen dwingen lijkt evenmin erg groot. De passiviteit van het leger op zaterdag sprak boekdelen, zegt Wijninga. De muitende huurlingen stuitten nergens op echte tegenstand.
Wagner is bovendien nog niet vertrokken uit Oekraïne, en Rusland heeft de huurlingen daar meer dan ooit nodig, nu Oekraïne in het offensief is gegaan. Wat de rol van Prigozjin zal zijn, is onduidelijk. Ook zijn audioboodschap verschaft geen helderheid over zijn verblijfplaats. Hij is nog steeds niet gezien in Belarus, waar hij naartoe is verbannen. Veel van het Wagner-geld dat binnenstroomt uit de hele wereld, gaat intussen nog altijd door zijn handen, en zolang dat stroomt, is de Wagner Groep veel meer dan alleen maar een groepje huursoldaten. Geld is macht, ook voor Prigozjin en voor Wagner.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden