‘We hebben een mooie muur om ons heen gemaakt en we leven heel vreedzaam binnen die muur. Maar de mens is nu eenmaal een gewelddadig dier. Er zijn ook mensen nodig die op die muur staan. Het gaat uiteindelijk toch om mensen doodschieten als dat onvermijdelijk is.’
Dit citaat las ik in het boek Wij waren geen soldaat van socioloog Herman Vuijsje (1946). Het is een gewetensonderzoek over hoe velen van zijn babyboomgeneratie de neus ophaalden voor het leger, zich aan de dienstplicht onttrokken en de verdediging van het land graag aan anderen overlieten.
Over de auteur
Arie Elshout is journalist. Hij schrijft om de week een wisselcolumn met Arnout Brouwers.
Het citaat is van militair historicus Dirk Staat. Hij wijst erop dat we het vuile werk hebben uitbesteed aan beroepssoldaten. ‘Ze doen dingen voor ons. Maar mensen doodschieten en dingen opblazen komt in geen enkel wervingsspotje voor.’ Dat stoppen we weg.
Zijn woorden herinnerden me aan de film A Few Good Men. Daarin wordt marinierskolonel Nathan Jessup (Jack Nicholson) in een mishandelingszaak stevig aan de tand gevoeld door een jonge aanklager (Tom Cruise). Jessup ontploft. ‘Mijn bestaan, hoe grotesk en onbegrijpelijk dat bij jou ook overkomt, redt levens. Je wilt de waarheid niet onder ogen zien. Omdat jij diep in je binnenste, op plekken waarover je niet spreekt op feestjes, mij op die verdedigingsmuur wilt hebben. Je hebt me nodig op die muur’, bijt de ijzervreter Cruise toe in een geweldige scène (kijk op YouTube).
Wat deed ik? Vervulde ik mijn dienstplicht op die muur? Nee, dank u. Geboren in 1954 ben ik een babyboomer. Ik werd begin jaren zeventig goedgekeurd maar kreeg kort daarna mijn eerste baan als geschiedenisleraar. Ik wilde houden wat ik net had vanwege een misschien overdreven maar toch altijd aanwezige angst voor werkloosheid. Dus deed ik, pas getrouwd, een vrijstellingsverzoek wegens kostwinnerschap. Met succes, hoewel mijn vrouw zelf een baan had.
Ik stond niet stil bij het morele aspect van mijn duikgedrag. Het behouden van mijn baan was mijn enige motief. Ik was niet tegen het leger, hield van helden, was niet anti-Navo en nam de Sovjetdreiging serieus. Wel was ik me in die linksige jaren bewust van de gevoeligheid van al die dingen. Ik had twee klasgenoten die officier wilden worden. Hoewel ik met ze optrok, zag ik ze als buitenbeentjes.
Zelf werd ik leraar, en daarna journalist. In wereldpolitieke kwesties een wat atypische: ik ging niet met collega’s mee demonstreren tegen de kruisraketten, als ‘realist’ keek ik vooral naar de macht en het menselijk tekort en minder naar de moraal, en ook al was ik nooit zelf soldaat geweest, ik werd wel een geweldige bureaustoel-strateeg. Vanachter mijn veilige toetsenbord, ver weg van de muur, wist ik precies wat anderen (lees: de Amerikanen) moesten doen.
Maar zonder ironie, altijd bleef er bij mij het besef dat alles wat te maken heeft met legers en oorlog weinig populair is in Nederland. Eind 2021 speelde dat gevoel weer op toen ik schreef over Poetins dreigende aanval op Oekraïne. ‘De Oekraïners zullen vechten’, voorspelde ik, en ik weet nog hoe ik even aarzelde bij dat zinnetje. Klonk het niet te martiaal?
Altijd weer die ambivalentie. Vuijsje liet zich indertijd afkeuren, maar achteraf is hij er niet trots op. Zeker nu de Oekraïners ons leren dat we zoveel dingen hebben die het waard zijn om met hand en tand te verdedigen. Op de vleugels van het voortschrijdend inzicht ontpoppen wij Nederlanders ons nu zelfs als Oekraïne-haviken. Waar 60 procent van de Duitsers voorstander is van een compromisvrede, is dat in Nederland slechts 27 procent. De rest is tegen concessies aan Poetin of heeft geen mening. Maar Vuijsje presenteert ook een statistiek uit 2022, waarin 68 procent van de Nederlanders vastbesloten is om niet te vechten voor hun land, zoals de Oekraïners doen.
Hoe valt dat met elkaar te rijmen? Het kan een residu zijn van de oude anti-militaire en anti-heroïsche gezindheid en van de neiging het vechten uit te besteden. Schuren doet het wel. Zo is Vuijsjes boek een uitnodiging tot (pijnlijk) zelfonderzoek. De naoorlogse generaties zijn nooit getest. Maar als die test zou komen, springen we dan over onze schaduw heen en nemen we plaats op die muur?
Wilt u reageren? Stuur dan een opiniebijdrage (max 700 woorden) naar opinie@volkskrant.nl of een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Source: Volkskrant