De lhbti-gemeenschap in Turkije maakt zich op voor een periode van hardere repressie dan ooit. De lhbti-vijandige retoriek uit het conservatieve kamp tijdens de verkiezingscampagne heeft zich sindsdien voortgezet. In de regerende AK-partij wordt gezinspeeld op een verbod van lhbti-organisaties.
De Istanbul Pride zondag wordt gedwarsboomd met een massale aanwezigheid van oproerpolitie in het centrum van Istanbul. Zoals elk jaar sinds 2015 is de mars verboden. Het Taksimplein en omliggende straten zijn afgesloten. Honderden sympathisanten van de Pride trekken daarom naar Mistik Park, anderhalve kilometer verderop. Ruim vijftig mensen worden daar gearresteerd, volgens de organisatoren. Een persoon raakt gewond.
In het kantoor van mensenrechtenorganisatie IHD, vlakbij het Taksimplein, wordt het kat-en-muisspel tussen politie en betogers ‘s middags nauwgezet gevolgd, via telefoon en sociale media. Vanuit het raam wordt een regenboogvlag gestoken. Ogenblikkelijk posteert zich een twintigtal agenten tegenover het kantoor, overigens zonder in te grijpen.
Cüneyt Yilmaz, lhbti-woordvoerder van de IHD, kijkt uit het raam op 1-hoog en knikt naar wat hij buiten ziet. ‘Inderdaad, het is voor ons grimmiger geworden in Turkije. De regering heeft de economie verknald. Als bliksemafleider nemen ze nu de groep op wie ze het makkelijkst de haat van hun achterban kunnen richten.’
De 39-jarige Yilmaz draagt een zwart T-shirt met een regenboog en de tekst ‘I was afraid before, I’m not afraid anymore’, uit een liedje van Belinda Carlisle. ‘Dat gaat over de feministische strijd, dezelfde strijd als de onze’, zegt hij. Maar hij geeft toe: vooral trans personen hebben reden bang te zijn, niet ‘acceptabele homo’s’ zoals hijzelf, met een goede baan en een ‘gewoon’ uiterlijk.
In aanloop naar de verkiezingen van mei haalden de AKP en haar coalitiegenoten ongekend hard uit naar de lhbti-gemeenschap. President Recep Tayyip Erdogan maakte in toespraak na toespraak sarcastische en denigrerende opmerkingen over wat in Turkse fonetiek ‘lé-gé-bé-té’ heet. Na zijn herverkiezing op 28 mei nam hij geen gas terug. Al meteen in zijn overwinningstoespraak klonk - onder luid gejoel van zijn aanhang - hetzelfde liedje, en vorige week opnieuw verweet hij oppositieleider Kemal Kiliçdaroglu ‘pro-lhbti’ te zijn.
Rechtse islamistische partijtjes die Erdogans kandidatuur steunden, dringen al langer aan op een verbod van lhbti-organisaties. Een niet bij naam genoemde AKP-bestuurder zei vorige week tegen de nieuwssite Diken dat daar in het kabinet inderdaad aan wordt gedacht. Een beoogde grondwetswijziging kan volgens hem worden gebruikt om ‘een eind te maken aan het verspreiden van deze vorm van perversiteit’.
De regering wil in de grondwet een bepaling opnemen ‘ter bescherming van het gezin’ (in het Turks ‘aile’, een woord dat zowel gezin als familie kan betekenen). De clausule bepaalt ook dat het huwelijk een eenheid is van man en vrouw. De AKP schrijft ter toelichting dat het ‘de primaire taak is van de staat maatregelen te nemen tegen elke bedreiging en perversie van de gezinsstructuur, die de basis vormt van de Turkse samenleving’.
In het parlement zal de oppositie voor een duivels dilemma komen te staan. Stemt ze tegen de grondwetswijziging, dan kan Erdogans partij haar tegenstanders afschilderen als vijanden van de Turkse cultuur en van de gezinswaarden. Stemt ze voor, dan draagt de oppositie haar steentje bij aan het rechtse offensief tegen lhbti.
‘Ik weet niet of het echt tot een verbod zal komen’, zegt Yilmaz. ‘Een officieel voorstel ligt er nog niet. Maar het is wel degelijk mogelijk. Misschien zullen ze kleinere lhbti-organisaties aanpakken, met weinig internationale steun en zichtbaarheid.’
Gevolg van het haatzaaien op sociale media en van de massale inzet van politie is dat nog maar weinig mensen het aandurven zich te vertonen bij de jaarlijkse Pride. In 2014, het laatste jaar zonder verbod, liepen nog zo’n honderdduizend mensen dansend en zingend door winkelstraat Istiklal. ‘Maar dat betekent niet dat de steun voor ons in de samenleving afneemt’, zegt Yilmaz.
Dat wordt bevestigd door onderzoek. De Kadir Has Universiteit peilde sinds 2016 jaarlijks de houding van de Turkse bevolking jegens homo’s, lesbiennes en transgenders. In 2016 zei 33 procent dat lhbti gelijke rechten moeten hebben. De jaren daarna steeg dat aantal voortdurend, tot 45 procent in 2020 (daarna sloeg corona toe).
Het is de keerzijde van de cultuurclash: vanuit de samenleving groeit de steun voor lhbti. In veel steden staan de advocatenordes aan hun kant. Acteurs en zangers springen voor ze in de bres. Zangeres Gülsen, de Turkse Lady Gaga, paradeerde vorig jaar over het podium, zwaaiend met een regenboogvlag. ‘Dit geven we een speciaal plekje in ons hart,’ zei ze.
De staat en door de AKP bestuurde gemeenten echter draaien de duimschroeven aan. In de afgelopen Pride-weken (de hele maand juni) werden diverse lokale lhbti-activiteiten verboden. Zo maakte de politie op 7 juni in Istanbul een eind aan de vertoning van de film Pride, over solidariteit tussen stakende Britse mijnwerkers en homo-activisten in de jaren tachtig. De voorstelling was ‘in strijd met nationale en morele waarden’, aldus de gouverneur van het district. Yilmaz kon zijn openingspraatje niet houden. Acht anderen werden opgepakt.
Vorige week zondag maakte de politie het onmogelijk dat op het Taksimplein een Trans Pride zou plaatsvinden. Ook toen doken enkele honderden betogers elders in de stad op. Twee dagen eerder was in een café in de wijk Kadiköy een gespreksmiddag over lhbti-thema’s onder de naam Tea & Talk verboden.
‘Er waren maar acht deelnemers en de straat stond vol politie’, zegt Yilmaz. ‘Mensen zien in hoe belachelijk dat is. Het wordt niet meer gepikt. Zeker niet door de jeugd, die krijgt op sociale media toch wel alles te zien. De repressie zal daar niet aan afdoen. Onze strijd is een bepaalde drempel over. Er is geen weg meer terug.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden