Met lichte tegenzin gaan de Guatemalteken deze zondag naar de stembus, als ze al gaan. In het stemhokje treffen ze een stembiljet aan met een beperkte keuze: op het papier staan enkel kandidaten die (zo goed als) een voortzetting van de status quo betekenen. In de afgelopen maanden zette het electoraal hof een streep door drie oppositiekandidaten, twee mannen en een vrouw die beloofden de structuur van het land op te schudden. Ze staan langs de zijlijn.
Onder de vertrekkend president, voormalig baas van het gevangeniswezen Alejandro Giammattei, werd in de afgelopen vier jaar de Guatemalteekse rechtsstaat zo goed als ontmanteld. (Voormalige) rechters en aanklagers werden vervolgd en gevangengezet. Tien dagen geleden veroordeelde een Guatemalteeks hof de kritische journalist en hoofdredacteur José Ruben Zamora tot zes jaar gevangenisstraf. Zijn krant elPeriódico was al opgeheven.
Over de auteur
Joost de Vries is correspondent Latijns-Amerika voor de Volkskrant. Hij woont in Mexico-Stad. De Vries werkte eerder op de economische en politieke redactie.
Onder datzelfde gesternte verbood het electoraal hof slechts een maand geleden de koploper in de peilingen deelname aan de verkiezingen. De conservatieve zakenman Carlos Pineda, die met eigen geld populariteit verwierf via een sociale mediacampagne, had volgens het hof niet de benodigde handtekeningen verzameld voor zijn kandidatuur. ‘Corruptie heeft gewonnen, Guatemala heeft verloren’, reageerde Pineda via zijn eigen kanalen. Hij was de derde kandidaat die een omwenteling beloofde en om technische redenen werd uitgesloten.
Eerder al kreeg de rechtse politicus Roberto Arzú te horen dat hij campagneregels had geschonden en dus niet mocht deelnemen. Ook de linkse inheemse Thelma Cabrera, die vier jaar geleden verrassend op de vierde plaats eindigde, mag niet deelnemen. In haar geval oordeelde het hof dat er een aanklacht openstond tegen haar kandidaat voor het vicepresidentschap en dat het duo zodoende niet aan de regels voldeed. Het gevolg: het aantal smaken waaruit Guatemalteken zondag kunnen kiezen is drastisch ingeperkt.
Volgens de laatste peiling van de Guatemalteekse krant La Prensa Libre (de vrije pers) maken drie van de resterende kandidaten kans op een plek in de tweede ronde eind augustus. De verwachting is dat geen enkele kandidaat in de eerste ronde een meerderheid haalt en dus twee politici het in een tweede beslissende ronde tegen elkaar opnemen.
De jonge kritische Guatemalteekse tiktokker Melanie S (@aalvasol, 65 duizend volgers) vat het in een video als volgt samen: ‘Deze peiling vertegenwoordigt mij niet. Sandra Torres? Die scheidde van haar man om aan de macht te komen? Die op band is betrapt op illegale financiering van haar campagne? Nee, op haar ga ik niet stemmen. Edmond Mulet? Die adoptiewetten overtrad? Op hem ook niet. Zury Rios? Dochter van de man die genocide pleegde? Die de traditionele familie zegt te verdedigen, maar zelf zes keer trouwde? Nee, op haar stem ik ook niet.’
In een paar seconden tijd maakt de tiktokker korte metten met de koplopers in de peilingen. Haar video werd inmiddels 400 duizend keer bekeken. Dat is veel in een land met 17 miljoen inwoners van wie zo’n 65 procent volgens onderzoek alle vertrouwen in de politiek heeft verloren. Vier jaar geleden, tijdens de tweede ronde die uiteindelijk werd gewonnen door de conservatieve macho-politicus Giammattei, kwam 43 procent van het electoraat opdagen.
De Guatemalteken die nog wel gaan stemmen, komen volgens opinieonderzoeken in meerderheid uit bij drie kandidaten die één ding gemeen hebben: stuk voor stuk propageren ze een hard veiligheidsbeleid. Niet verwonderlijk in een land dat kampt met corruptie en ontwrichtend bendegeweld, maar het doet wel erg herinneren aan de harde hand van het vertrekkende staatshoofd (die gepaard ging met een gestage ontmanteling van democratische instituties).
Koploper Sandra Torres gaat voor de derde keer op voor het presidentschap. Ze is de ex-vrouw van voormalig president Álvaro Colom (2008 - 2011). De wet schrijft voor dat familieleden van presidenten geen kandidaat kunnen zijn. Vandaar dat ze uit elkaar gingen toen Torres in 2011 haar man probeerde op te volgen. Ze is kandidaat van de sociaal-christelijke UNE-partij en belooft te investeren in sociale programma’s en in uitkeringen voor de armen. En ze staat voor militarisering van de door bendes beheerste gevangenissen en het plaatsen van tienduizenden camera’s in Guatemala-Stad.
De conservatieve Edmond Mulet is advocaat en was diplomaat voor de Verenigde Naties. In het verleden werd hij er van verdacht als advocaat te hebben geholpen bij onwettelijke adopties van Guatemalteekse baby’s door buitenlandse stellen. Hij belooft ‘het juiste te doen’ om corruptie uit te bannen. Hij sprak zich uit tegen de veroordeling van journalist Zamora en is kritisch over de vervolging van juristen, maar sloot tegelijkertijd allianties met politici van de heersende elite. Hij belooft delen van het land onder controle te brengen van leger en politie.
Zury Ríos, de meest rechtse van de koplopers, is de dochter van de voor genocide veroordeelde (en later op vormfouten vrijgesproken) oud-dictator Efraín Ríos Montt (1982-83). Hij liet tijdens zijn korte periode aan de macht volgens schattingen duizenden Ixil-Maya’s vermoorden. Kandidaat Ríos heeft haar in 2018 overleden vader altijd verdedigd.
Ze voert campagne met conservatief-christelijke standpunten (die haaks lijken te staan op haar vele huwelijken) en belooft een keiharde strijd tegen Guatemala’s beruchte straatbendes. Onlangs bezocht ze El Salvador om met eigen ogen te zien hoe daar de autoritaire president Nayib Bukele met harde hand de macht van de bendes had gebroken.
Als de peilingen de juiste trend voorspellen, gaan twee van deze drie door naar de beslissende ronde. Eind augustus wordt een president verkozen die de meeste Guatemalteken niet willen. Vier jaar geleden, mede dankzij de lage opkomst, won Giammattei met minder dan een kwart van de stemmen van de 8,5 miljoen kiesgerechtigde Guatemalteken. Alles wijst erop dat het dit jaar niet anders zal zijn.
De drie kandidaten die zijn uitgesloten van de race houden zich deze zondag niet volledig afzijdig. Zij roepen hun achterbannen op tot een blanco stem.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden