De gesprekken over het Landbouwakkoord moesten het vertrouwen tussen boeren en Den Haag herstellen en het gescheurde boerenfront lijmen. Het tegenovergestelde gebeurde. Hoe kon het zo misgaan?
Voor de deur van villa Ockenburgh, net buiten Den Haag, staat Sjaak van der Tak woensdagochtend de pers te woord. Veel vragen beantwoordt de voorman van de Land-en Tuinbouworganisatie Nederland (LTO) niet. Het vertrouwen was onvoldoende, het verdienmodel voor de boer niet gegarandeerd, verklaart hij het opstappen van LTO.
Snel beent hij weg.
Over de auteur
Fleur Damen is economieverslaggever van de Volkskrant en schrijft over landbouw en het stikstofdossier.
De mede-onderhandelaars zitten dan nog binnen, met inmiddels lege koffiekopjes voor hun neus. Meer dan 25 keer kwamen ze de afgelopen zeven maanden bij elkaar om te onderhandelen, meermaals tot diep in de nacht.
Ook vannacht hebben ze weinig geslapen. Van der Tak blies het Landbouwakkoord rond middernacht op. Ze hoopten deze ochtend tekst en uitleg te ontvangen van de LTO-voorman.
Maar Van der Taks motieven waren niet veel duidelijker geworden. ‘Het was het gebruikelijke wollige taalgebruik’, vertelt een betrokkene. ‘Zijn kreten moest je zelf maar in de juiste volgorde zetten.’
Terwijl Van der Tak naar zijn auto loopt, spreekt een minister Adema binnen wél klare taal. ‘Het kabinet is geschoffeerd’, vertelt hij de overgebleven onderhandelaars.
Nieuwspoort, Den Haag (5 oktober 2022)
Na een ongebruikelijk hete zomer vol boerenprotesten zijn de snelwegen weer vrij. Het asbest dat erop werd gestort is verwijderd, de trekkers zijn terug op de boerenbedrijven.
Maar de bestuurlijke rotzooi is nog lang niet opgeruimd. Dus roept premier Rutte, voor de zoveelste keer, de hulp in van VVD-coryfee Johan Remkes (72). Dit kabinet besteedt puinruimen liever uit.
Het is 5 oktober vorig jaar. Na wekenlange gesprekken met de agrarische sector presenteert Remkes zijn advies. Dat is duidelijk: het kabinet is tekortgeschoten in de omgang met de agrarische sector. Het sluiten van een Landbouwakkoord kan het vertrouwen herstellen.
Het wordt de belangrijkste opgave van de nieuwe landbouwminister Piet Adema (58, ChristenUnie), die twee dagen eerder Henk Staghouwer had opgevolgd. Staghouwer lukte het niet een toekomstplan voor de landbouw te formuleren en hij trad na negen maanden af.
Ook de boeren krijgen een boodschap mee van Remkes: trek samen op, in plaats van verdeeldheid te zaaien.
Van links tot rechts kan Remkes’ advies rekenen op instemming. Zelfs BBB-voorvrouw Caroline van der Plas is verguld. Politieke tovenaar Remkes heeft het weer geflikt: de boel is gesust – voorlopig.
Het Landbouwakkoord moet de contouren schetsen van een duurzamere landbouwsector in 2040. De belangrijkste partijen onderhandelen aan een hoofdtafel, besluit het ministerie. Zes ‘sectortafels’ - voor de pluimveesector, de melkveesector, de varkenssector, enzovoort – voeden de onderhandelaars met informatie.
Die taakverdeling zorgt vanaf het eerste moment voor onbegrip. Wat in jargon ‘de keten’ heet, krijgt één plek aan de hoofdtafel. Het zijn de partijen die druk zetten op de marges van de boeren: de banken, de veevoerindustrie, fabrikanten, slachterijen, supermarkten.
Dat gaat niet werken, vindt Marc Jansen (55), die supermarkten vertegenwoordigt. ‘Ik kan niet namens bijvoorbeeld de banken praten, en andersom ook niet’, zegt Jansen. Zijn kritiek wordt – beperkt – ter harte genomen: naast Jansen schuift ook een belangenbehartiger van de voedingsmiddelensector aan.
Maar veruit de meeste stoelen aan de hoofdtafel zijn gereserveerd voor de boeren. Naast LTO, de grootste boerenorganisatie van Nederland, krijgen de activistische boerenorganisatie Agractie, de biologische boeren van Biohuis en de jonge boeren van NAJK (Nederlands Agrarisch Jongeren Kontakt) een plek.
De boeren en de ketenpartijen onderhandelen aan de hoofdtafel met een afgevaardigde van de provincies, het ministerie en één ‘groene’ partij: LandschappenNL, een samenwerkingsverband van 19 landschapsorganisaties.
Henk Bleker, voorman van de Nederlandse Melkveehouders Vakbond, moet plaatsnemen aan de melkveesectortafel. Het frustreert Bleker (69), voormalig staatssecretaris van Landbouw voor het CDA, tot op het bot. ‘Wij hadden absoluut vanaf dag één aan de hoofdtafel moeten zitten’, vindt hij.
Maar tel je alle betrokkenen bij elkaar op, dan kom je uit op meer dan honderd tafelgasten. Als die allemaal aan de hoofdtafel moeten plaatsnemen, wordt onderhandelen ondoenlijk, vindt het ministerie.
Na wekenlang geharrewar over de samenstelling komt de hoofdtafel begin december voor het eerst samen. Ondanks de rommelige start is de sfeer goed, vertellen aanwezigen. Ze brengen lange dagen door in afgelegen locaties die het kabinet afhuurt, buiten het zicht van de media.
Veel levert het niet op. Eind februari heeft de hoofdtafel zeven keer gesproken, maar verder dan vergezichten zijn ze niet gekomen, meldt Adema de Tweede Kamer. Over de echt ‘scherpe keuzes’ – inkrimping van de veestapel, beperkingen op landbouwgrond – komt het gesprek maar niet op gang.
Kantoor van studentenhuisvester Duwo, Delft (16 maart)
Het is 10 uur ’s ochtends en in de nok van het gebouw van studentenhuisvester Duwo in Delft komt de hoofdtafel bijeen. De deelnemers pakken koffie – ‘uit zo’n enorme kan migrainekoffie die al drie uur aan het bezinken is’ – en nemen plaats.
Het is de ochtend na de monsterzege van BBB. In alle provincies komt de partij als grootste uit de bus. De vertegenwoordiger van de huidige provinciebesturen, Elies Lemkes (65), is ‘vleugellam’ geworden; de bestuurders worden over een paar maanden vervangen door nieuwe gedeputeerden, veelal van de BBB.
De verkiezingsuitslag brengt ook de landelijke coalitie aan het wankelen. Maar Adema’s inzet tijdens de gesprekken is niet veranderd, verzekert hij de onderhandelaars. Wishful thinking, denken de aanwezigen. Zij voelen: de kaarten zijn opnieuw geschud.
De nieuwe politieke realiteit verstevigt de onderhandelingspositie van de boeren en verzwakt die van het ministerie. Voor het kabinet is een akkoord de uitgelezen – en wellicht enige – route naar een landbouwbeleid met draagvlak. Voor de boerenvertegenwoordigers niet. ‘Komt er geen akkoord, dan maken we gewoon direct afspraken met de nieuwe provinciebesturen’, zegt een van hen. Daar is immers BBB dominant.
Toch gaan niet alle boerenonderhandelaars die donderdag goedgemutst naar huis. Agractie-voorman Bart Kemp (45), hoofdrolspeler in de boerenprotesten, is zijn geduld aan het verliezen. Kemp verwachtte in Delft scherpe keuzes over het kabinetsplan om beperkingen op te leggen op landbouwgrond. Zulke beperkingen zijn onbespreekbaar voor zijn achterban. ‘Maar het werd een voortkabbelend gesprekje, waarin meningen werden uitgewisseld waar we geen reet aan hadden’, zegt Kemp.
Komen de gesprekken volgende week niet verder, dan stapt hij eruit, waarschuwt Kemp de voorzitter van het overleg.
Landgoed-hotel Het Roode Koper, Ermelo (23 maart)
Eind maart is de tijd van praatpapier eindelijk voorbij. In het statige landgoed-hotel ‘Het Roode Koper’ in het Gelderse Ermelo buigen de onderhandelaars zich twee dagen lang over conceptteksten.
Optimisme overheerst de eerste dag. Er worden belangrijke stappen gezet, het kabinet beweegt, merken de aanwezigen. Tijdens het gezamenlijke diner die avond wordt doorgepraat, is het plan.
Maar er is één partij die het avondprogramma overslaat. Agractie-voorman Bart Kemp gaat naar Nieuwsuur, vertelt hij de anderen ’s middags. Die zijn onaangenaam verrast. ‘We zitten met z’n allen te broeden op een ei, en dan gaat één partij lopen shinen op televisie’, zegt een van hen.
De volgende ochtend sluit minister Adema aan. Urenlang proberen de boeren hem te overtuigen van hun plan. Ze willen in de wet vastleggen dat landbouwgrond niet wordt beperkt – iets wat het kabinet juist wél wil.
Adema kan dat niet beloven, zegt hij. Hij is gebonden aan coalitie-afspraken. Maar onwelwillend is de minister niet, merken de aanwezigen. Die houding is meer dan LTO en NAJK hadden gehoopt.
Maar Kemp is niet tevreden. ‘Jij moet vandaag toezeggen dat er nóóit beperkingen komen op landbouwgrond!’, vertelt hij Adema. Nooit bestaat niet, luidt de reactie; Adema kan nu niks beloven.
Kemp verlaat de kamer en slaat de deur achter zich dicht. ‘Die trilde in de sponning’, vertelt een aanwezige.
De anderen blijven verbijsterd achter. ‘Het was de grote Bart Kempshow’, zegt een van hen. Niemand begrijpt de timing, net nu het ministerie lijkt te bewegen.
Het weglopen van andere boerenpartijen – ook Blekers organisatie stapt niet veel later op – bemoeilijkt de positie van LTO-voorman Van der Tak. Die moet zijn achterban kunnen uitleggen waarom hij wél blijft zitten.
Zijn achterban is verdeeld. Meer en meer verliest LTO steun van boeren, die overstappen naar activistischere organisaties. ‘De boerenpartijen zitten elkaar op te jutten’, ziet een andere onderhandelaar. ‘Wie is de dappere, wie is het sulletje?’
Dus drijft Van der Tak de prijs van zijn handtekening publiekelijk steeds verder op. LTO tekent geen akkoord als het kabinet de situatie van de PAS-melders – boeren die buiten hun Source: Volkskrant