N.B. Het kan zijn dat elementen ontbreken aan deze printversie.
Onderzoek Amerikaanse inlichtingen helpen Oekraïne actief in de oorlog, en techbedrijven doen er praktijkervaring mee op, leest NRC in de Pentagon Leaks.
Vroeg in de ochtend van 15 februari voert de Oekraïense luchtmacht een aanval uit op een Russische commandopost bij het plaatsje Marinka, even ten westen van de door Rusland bezette stad Donetsk. De vliegtuigen dateren nog uit de Sovjettijd, maar de drie 500-ponders die ze afwerpen zijn Amerikaans, en het neusje van de zalm. De JDAM-ER (Joint Direct Attack Munition-Extended Range) is een ‘domme’ bom die met beweegbare staartvinnen en gps is veranderd in een precisiewapen met een afwijking van minder dan vijf meter.
Door twee uitklapbare vleugels kan hij over een afstand van bijna zeventig kilometer naar zijn doel zweven. Met de JDAM-ER, die de VS sinds kort leveren, kunnen de Oekraïense toestellen buiten het bereik van de Russische luchtafweer blijven. Hard en laag vliegen de piloten onder de Russische radar en schieten dan heel even omhoog om de bommen van grote afstand af te werpen. Daarna doet de techniek zijn werk.
Tenminste, dat is de bedoeling.
Westerse luchtvloot stofzuigt de ether voor ‘intel’
Geheime, in april gelekte documenten van het Amerikaanse ministerie van Defensie, nu bekend als de Pentagon Leaks, laten zien dat er problemen zijn met de JDAM-ER. Van de drie bommen die op 15 februari worden afgeworpen, komt er slechts één tot ontploffing. De andere twee zijn blindgangers; ze exploderen niet. Slechts één van de twee gebouwtjes van de Russische commandopost wordt getroffen. En, zo blijkt ook uit de documenten: bij andere luchtaanvallen zijn de bommen weliswaar ontploft, maar kwamen ze ver naast het doel neer.
Het haperen van de bommen is zo urgent dat de Joint Chiefs of Staff, het hoogste militaire orgaan van de VS, erover wordt gebrieft, blijkt uit een presentatie van eind februari, onderdeel van de Leaks. Voor de blindgangers lijkt dan al een oplossing beschikbaar. Maar de ‘afzwaaiers’ vormen een ernstiger probleem. De Russische troepen maken op grote schaal gebruik van jammers: stoorzenders die het gps-signaal kunnen onderdrukken, krijgt viersterrengeneraal Mark Milley, Amerika’s hoogste militair, te horen.
Daardoor kunnen de bommen tijdens hun vlucht het signaal van de gps-satellieten kwijtraken dat hen naar het doel leidt. Van de negen bommen die de Oekraïense luchtmacht dan heeft afgeworpen, hebben er vier hun doel gemist „vanwege Russische storingseffecten”, aldus de briefing. Voordat de JDAM-ERs worden ingezet, hebben de Amerikanen tegen de Oekraïners gezegd, is het belangrijk om éérst de jammers uit te schakelen. „Russische gps-jammers hebben een hoge prioriteit bij SAG-U.”’, zo stelt de presentatie.
Tussen alle afkortingen in de militaire wereld is SAG-U een nieuwkomer. De Security and Assistance Group-Ukraine is een hoofdkwartier onder Amerikaans bevel, opgericht in de maanden na de Russische aanval op Oekraïne, vorig jaar, en gevestigd op de Amerikaanse basis in Wiesbaden, Duitsland. De driehonderd militairen die er werken, zo staat in een persbericht dat het Amerikaanse leger afgelopen november publiceerde, richten zich volgens het Pentagon op het coördineren van de internationale wapenleveranties aan Oekraïne en het trainen van Oekraïense militairen. Bovendien zal SAG-U Oekraïne helpen zijn „situational awareness” van het land te „verhogen”.
Militairen weten wat met ‘situational awareness’ wordt bedoeld. De VS maken er ook geen geheim van: om Oekraïne te helpen de oorlog te winnen, gaat een ongekend grote hoeveelheid inlichtingen naar Kyiv. Maar over wát er precies wordt gedeeld met Oekraïne zijn het Witte Huis en het Pentagon een stuk minder transparant. Al te rechtstreekse betrokkenheid is riskant. De regering-Biden wil koste wat kost voorkomen dat zij in een directe confrontatie met Moskou belandt.
Een nieuwe inventarisatie van de Pentagon Leaks door NRC illustreert hoever de VS durven te gaan. Uit drie gelekte documenten blijkt dat Amerikaanse specialisten nauw zijn betrokken bij Oekraïense luchtaanvallen op de commandopost bij Marinka (15 februari), op een brug bij Kreminna (19 februari) en op een verzamelpunt van troepen in de buurt van het zwaar bevochten Bachmoet (21 februari). De documenten zijn kort na de aanval opgemaakt en analyseren de schade die daarbij is aangericht.
Maar de drie schaderapporten (Battle Damage Assessments of BDA’s) bevatten óók sterke aanwijzingen dat de Amerikanen rechtstreeks betrokken waren bij de voorbereiding van de aanvallen; bij twee van de doelwitten staat expliciet vermeld dat het gaat om een US-Produced/US-Mensurated Target. ‘Produce’ en ‘mensurate’ (letterlijk: de maat nemen) zijn vaste begrippen uit de Amerikaanse militaire doctrine – in deze context draait het om respectievelijk het identificeren van het doelwit en het berekenen van de exacte coördinaten van het doel.
De Amerikaanse hulp bij dit proces van ‘targeting’ zorgt ervoor dat de Oekraïense luchtmacht en artillerie met dodelijke precisie kunnen toeslaan en dat Rusland in bijna anderhalf jaar oorlog hoge verliezen heeft geleden. Tegelijkertijd is de oorlog, het grootste conflict op het Europese continent sinds 1945, een laboratorium om nieuwe technologie te testen in de praktijk. Daarbij draait het minder om militaire hardware dan om slimme software die volgens velen een derde militaire revolutie zal inluiden, na de uitvinding van het buskruit en de atoombom: AI, of kunstmatige intelligentie.
Het risico dat de westerse steun aan Oekraïne escaleert tot een rechtstreekse confrontatie met Rusland is niet denkbeeldig. Op 29 september vorig jaar schiet een Russisch gevechtsvliegtuig in internationaal luchtruim boven de Zwarte Zee bijna een Brits spionagevliegtuig met 27 bemanningsleden uit de lucht. Volgens de Britse minister van Defensie Ben Wallace werd de onbewapende RC-135 Rivet Joint onderschept door twee Russische gevechtsvliegtuigen, waarna een van de twee een raket afvuurde – zonder iets te raken.
Data van het slagveld zijn een goudmijn
Als de Britten opheldering vragen bij het Russische ministerie van Defensie, zegt Moskou dat de raket per ongeluk is gelanceerd door een ‘technische fout’. Anonieme Amerikaanse regeringsfunctionarissen laten aan The New York Times weten dat het ernstiger was: de Russische vlieger dacht dat hij toestemming had om te vuren en drukte op de knop, maar de raket bleek niet te werken. Het incident is voor Londen aanleiding om de verkenningsvluchten boven de Zwarte Zee tijdelijk op te schorten. Daarna vliegen de Britse spionagevliegtuigen alleen met een eigen Britse escorte van twee Typhoons.
Het incident staat niet op zichzelf. Uit een gelekt document voor de Amerikaanse Joint Chiefs of Staff blijkt dat er van september tot februari dit jaar vijf keer een westers spionagevliegtuig door Russische gevechtsvliegtuigen wordt geschaduwd. Op 10 december leidt dit bijna tot een nieuw incident, als Russische jagers een Britse formatie van één RC-135 en twee Typhoons tot een afstand van dertig meter naderen – gevaarlijk dichtbij.
De Russische irritatie over de westerse vluchten valt goed te begrijpen, zegt generaal buiten dienst Mart de Kruif, die in 2008 en 2009 het bevel voerde over het zuidelijke commando van de NAVO-macht in Afghanistan en daarbij dagelijks besliste over de inzet van verkenningsvliegtuigen en luchtaanvallen. „Het Westen houdt Oekraïne van alles op de hoogte”, zegt De Kruif. „Daardoor is het voor de Russen vrijwel onmogelijk om de Oekraïners te verrassen.”
Al vóór de Russische invasie op 24 februari 2022 hielden westerse spionage- en observatievliegtuigen het Oekraïense grondgebied nauwlettend in de gaten. De toestellen zitten vol met geavanceerde waarnemingssystemen. Met hun radars kunnen ze zien wat er op de grond gebeurt, ook als het bewolkt is. Infraroodsensoren zien de warmte van een dieselmotor.
Toestellen als de RC-135, de NRC