Met minder dan drie weken te gaan tot de Navo-top in Vilnius, zijn de bondgenoten er nog niet uit wat ze de Oekraïense president Zelensky, ook aanwezig, kunnen bieden. Geen lidmaatschap van de Navo, zoveel is duidelijk, nu niet. Maar wat wél?
Nu de oorlog in Oekraïne zich (opnieuw) in een belangrijke fase bevindt, zal de buitenwereld, president Poetin incluis, vooral naar de aankomende Navo-top kijken als graadmeter voor hoe diep en duurzaam de westerse betrokkenheid bij de verdediging van Oekraïne nu werkelijk is – en of de bondgenoten gereed zijn hun besluit uit 2008, dat Oekraïne lid zal worden, gestand te doen.
Dat besluit in 2008 volgde op een harde botsing tijdens de Navo-top van Boekarest tussen de Amerikaanse president Bush en het Duits-Franse duo Merkel en Sarkozy. De Europeanen wilden Poetin niet voor het hoofd stoten, de Amerikanen wilden doorpakken. Uiteindelijk bereikten de leiders tijdens de vergadering een paradoxaal compromis: Georgië en Oekraïne ‘zullen lid worden’, maar de concrete weg naar dat lidmaatschap, het zogeheten Membership Action Plan(MAP), werd hen onthouden.
Over de auteur
Arnout Brouwers schrijft voor de Volkskrant over veiligheid, diplomatie en buitenlands beleid. Eerder was hij correspondent in Moskou.
Nu, vijftien jaar later, klopt Oekraïne hard op de deur, gesteund door vooral bondgenoten als Polen en de Baltische staten. Maar dit keer zijn de VS en Duitsland het eens: Navo-toetreding ligt nu, tijdens de oorlog, niet in het verschiet. ‘We moeten nuchter naar de situatie kijken’, zei de Duitse kanselier Scholz donderdag in de Bondsdag. Ook een concreet tijdpad naar Oekraïense toetreding zit er niet in. Niemand kan of wil het verloop van de oorlog voorspellen.
Terwijl duidelijk is wat Oekraïne niet krijgt, is het nog onduidelijk wat het wél krijgt. In gesprekken deze week met diplomaten en Navo-functionarissen in Brussel, georganiseerd door de Atlantische Commissie, kregen journalisten te horen dat het zelfs mogelijk is dat er – net als destijds in Boekarest – vooraf geen Oekraïne-tekst voor de leiders ligt waarover iedereen het eens is.
Welke pleisters voor Oekraïne zitten er in de verbanddoos? Er komt een Navo-Oekraïne Raad (nu is er slechts een ‘commissie’), een ‘eer’ die tot dusver alleen Rusland te beurt viel. Ook komt er een groter pakket ‘niet-dodelijke steun’ van de Navo (wapens levert de alliantie zelf niet), als de bondgenoten het eens worden over de financiering ervan.
Dan is er het voorstel voor het schrappen van het MAP, het stappenplan richting toetreding dat aspirant-leden tot dusver moesten doorlopen. Oekraïne, zo is de gedachte, toont immers dagelijks aan een weerbare democratie te zijn met een zich moderniserende krijgsmacht. De boodschap: na de oorlog zal Oekraïne snel kunnen toetreden.
Maar, zeggen critici, geeft dit Poetin geen zeggenschap over Oekraïense toetreding? En wanneer is de oorlog voorbij: bij een wapenstilstand of alleen bij een vredesregeling (die er misschien, zoals in Korea, nooit komt?). Het zijn open vragen, die niemand nu wil of kan beantwoorden.
Liever richten de grote bondgenoten daarom het vizier op het hier en nu: de actuele noden van Oekraïne en het signaal dat men Kyiv ‘zolang als nodig’ zal blijven steunen met wapens, trainingen, onderhoud en dergelijke. Daarom is ook een tweede spoor, dat formeel los staat van de Navo, zo belangrijk: de afspraken die de VS, Duitsland, Frankrijk en het VK willen maken met Oekraïne over langdurige militaire hulp aan en ondersteuning van het land.
Die moeten Oekraïne zo sterk maken dat niemand het land nog zal willen aanvallen. Het is echter nog onzeker of zulke waarborgen in Vilnius al gegeven kunnen worden.
Zo werkt men in Brussel aan suboptimale oplossingen die het gemis van de echte prijs – Oekraïens lidmaatschap – moeten verzachten. Ondertussen temperen Zelensky en andere functionarissen de hoge verwachtingen over het zomeroffensief. Want ook op het slagveld valt te merken dat de westerse betrokkenheid bij de defensie van het ‘partnerland’ tegelijkertijd heel groot én gelimiteerd is, vanwege politieke en andere beperkingen.
Zonder westerse hulp zou Oekraïne nu simpelweg niet meer bestaan. Maar vanwege de limieten aan die hulp (die er, om verklaarbare redenen wel degelijk zijn) moet Kyiv – met één arm op de rug, want zonder dominantie in de lucht – een goed ingegraven bezetter aanvallen om te laten zien dat het land kan heroveren.
Die ambiguïteit, tussen enerzijds grote steun maar anderszijds geen volledige steun van het westen, is het gevolg van de scherpe scheidslijn die door Europa loopt tussen landen die wel of geen lid zijn van de Navo. In Polen en de Baltische staten voelen ze zich sinds toetreding een stuk veiliger. Maar in ‘grijze zones’ staat voor Poetin het licht op groen, zei Kurt Volcker, oud-ambassadeur bij de Navo. En in die grijze zone vecht Oekraïne door tegen Poetins omvangrijke legioenen.
Sinds de oorlog heeft het Oekraïense schip weliswaar concreter zicht gekregen op een toekomst waarin het de haven van de Europese Unie en de Navo kan binnenzeilen. Maar de realiteit is dat het onderweg ook nog steeds de grond kan worden ingeboord, onder westerse ogen. Dat zal men in Navo-kringen nooit erkennen, maar wel dat rekening moet worden gehouden met ‘suboptimale uitkomsten’.
Source: Volkskrant