De overheid zou niet afwijzend moeten staan tegenover mensen met een radicaal andere mening om hun vertrouwen niet te verliezen, adviseert het Sociaal en Cultureel Planbureau. Rond corona, maar ook als het over klimaat of stikstof gaat.
De grote demonstraties tegen de coronamaatregelen lieten maar een fractie zien van een veel breder wantrouwen dat in Nederland smeult. Ongeveer 20 procent van de Nederlanders had volgens het SCP sceptische ideeën over corona tijdens de pandemiebestrijding. Dat zijn er dan ongeveer 3,5 miljoen.
Hoe gebeurde dat? Het SCP, dat ministeries van sociaalwetenschappelijke adviezen voorziet, doet een poging antwoorden te vinden in het onderzoek Sceptische visies in het coronadebat. De conclusie: sceptische Nederlanders ervoeren tijdens de pandemie ‘uitsluiting door de overheid, de media en de maatschappij, en dat versterkte hun wantrouwen’.
Over de auteur
Margriet Oostveen schrijft voor de Volkskrant over sociale wetenschappen, geschiedenis en maatschappij. Eerder trok ze tien jaar als columnist door Nederland.
Het SCP raadt de overheid aan om rond gevoelige besluiten en thema’s, zoals ook klimaat en stikstof, voortaan niet afwijzend te reageren op mensen met een radicaal andere mening én om ‘nieuwsgierig’ te blijven. Dit omdat er ‘vaak begrijpelijke vragen en zorgen aan ten grondslag liggen’. De media krijgen, zij het wat terughoudender omwille van de persvrijheid, een vergelijkbaar advies.
De onderzoekers peilden de omvang van de coronascepsis in een steekproef met 2.821 respondenten: 20 procent gaf drie of meer sceptische antwoorden op negen vragen en stellingen, zoals ‘Wat is volgens u gevaarlijker voor de fysieke gezondheid: de griep of het coronavirus?’ en ‘De reden van de coronamaatregelen en de lockdowns was om meer macht over het volk te krijgen’. Dit is in lijn met eerder onderzoek naar de steun voor complottheorieën in Europa.
Hoe coronasceptici aan hun denkbeelden komen, is onderzocht door onder meer vier maanden (openlijk) mee te lezen in discussiegroepen. Ook interviewden de onderzoekers 24 mensen met coronascepsis. Sceptische mensen blijken niet van andere Nederlanders te verschillen in hun psychische gezondheid, mediagebruik of ervaringen met covid. Hun enige onderlinge overeenkomst is een laag vertrouwen in de overheid.
Het onderzoeksdeel ‘Coronascepsis in de media’ gaat over het wantrouwen dat tussen januari 2020 en december 2021 eerst zichtbaar werd in sociale media. De onderzoekers doorzochten Twitter, Facebook, Instagram, YouTube, BitChute, 4chan en Telegram op coronasceptische zoektermen, zoals ‘controlestaat’, ‘bananenmonarchie’ en ‘angstpropaganda’.
Het SCP telde hoe vaak zulke termen in verschillende fasen van de pandemie voorkwamen (zie beeld). Vervolgens zijn ze ingedeeld op thema, van ‘anti-overheid’ tot ‘burgerlijke vrijheden’ en ‘internationale controle’.
Daarna is bekeken hoe over drie van die thema’s is bericht in een relatief klein aantal artikelen in de vier grootste Nederlandse dagbladen (de Volkskrant, AD, NRC en De Telegraaf). De onderzoekers filterden uit ruim 32 duizend artikelen met het woord ‘corona’ ruim 1.100 artikelen waarin een controlestaat, internationale controle of vaccinscepsis werd besproken. Daaruit filterden ze zowel nieuws- als opinieartikelen waarin deze onderwerpen in Nederlandse context en niet zijdelings werden behandeld.
Er bleven 243 artikelen over. Die zijn als het ware gedemonteerd om te zien hoe ze precies in elkaar staken. Wat de onderzoekers daarbij vooral opviel, is dat in alle vier de dagbladen de negatieve kwalificaties over coronascepsis rond deze onderwerpen het vaakst voor rekening van de auteur kwamen.
Wanneer controlestaat, internationale controle of vaccinscepsis wat positiever werd beschreven, dan gebeurde dit meestal niet voor eigen rekening, maar op het conto van een geciteerde sceptische Nederlander. Dit was ook zo in de nieuwsartikelen en opinieartikelen afzonderlijk. De onderzochte krantenstukken draaiden meestal ook om het conflict tussen de tegengestelde standpunten. Die werden dan positief of juist aanvallend besproken.
De kranten gingen in deze 243 artikelen over controlestaat, internationale controle of vaccinscepsis zelden in op ‘de zorgen van coronasceptische mensen’, vinden de onderzoekers. Meestal was er sprake van ‘een strijd tussen twee waarheden’.
Het SCP zegt te begrijpen dat coronascepsis ‘ingewikkeld’ is voor journalisten: die moeten zich aan de feiten houden en coronascepsis gaat nu eenmaal in tegen de wetenschappelijke consensus. De onderzoekers hebben overigens dan weer niet aan sceptici gevraagd naar bijvoorbeeld een achterliggende behoefte om testlocaties in brand te steken of doodsbedreigingen te versturen. Op waarheidsgehalte hebben de onderzoekers de uitspraken evenmin onderzocht.
Het SCP adviseert journalisten niettemin om ‘binnen de idealen van pluriformiteit en feitelijkheid’ op zoek te gaan naar achterliggende zorgen van coronasceptische Nederlanders ‘en hen op een respectvolle manier te weerspreken als uit journalistiek onderzoek blijkt dat ze ongelijk hebben’.
Hoe dan precies, dat was binnen de wetenschap al volop onderwerp van discussie. ‘Heel goed om dit te agenderen’, zegt Hedwig te Molder, hoogleraar taal en communicatie aan de Vrije Universiteit Amsterdam, gespecialiseerd in post-truth societies en niet betrokken bij het onderzoek. ‘Maar ik vraag me wel af of met name het mediaonderzoek een vraag beantwoordt die we nog hadden.’
Volgens Te Molder blijkt namelijk al langer uit onderzoek dat de kritiek op instituties veel breder leeft dan alleen onder coronasceptici. ‘Ik denk dus niet dat je met alleen sceptici het belangrijkste thema te pakken hebt. Er is een veel grotere groep die vindt dat de betrouwbaarheid van de overheid en andere instituties gering is.’
Te Molder vindt daarom dat de onderzoekers hun aanbevelingen zelf ook ter harte kunnen nemen en meer op zoek zouden kunnen gaan naar achterliggende zorgen: ‘Zelfgenoegzaamheid van de overheid, weet ik uit eigen onderzoek, is bijvoorbeeld een belangrijkere factor voor dalend vertrouwen dan het nemen van concrete, als negatief ervaren maatregelen.’
Burgers zijn volgens Te Molder juist erg geïnteresseerd in de afweging die een overheid maakt bij het nemen van lastige beslissingen. ‘Wie de moeite neemt om die afweging uit te leggen, kan een heel eind komen.’
WIJ/ZIJ-MAATSCHAPPIJ
Kunnen we in tijden van polarisatie nog samenwerken tegen klimaatverandering en oorlog? Wie denkt nog in termen van een algemeen belang? De Volkskrant onderzoekt wat de wetenschap zegt, waar struikelblokken liggen en wat we hiervan kunnen leren. Eerdere afleveringen: volkskrant.nl/WijZij.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden