Na tien maanden trekken en sleuren staat landbouwminister Piet Adema met lege handen. Beteuterd moet hij constateren dat de kloof tussen de wensen van de boeren en het kabinetsbeleid onoverbrugbaar is. De prijs voor een akkoord is te hoog, gelet op het eisenpakket van LTO. Want wat de boeren in feite vragen, is dat het kabinet de controle over het behalen van zijn eigen stikstofdoelen uit handen geeft. De bedrijfstak accepteert geen harde normen en verboden. Elke boer moet zelf kunnen bepalen hoe hij zijn stikstofuitstoot verlaagt.
Het valt LTO en de andere landbouworganisaties niet te verwijten dat ze hoog inzetten. Elke belangenorganisatie probeert voor haar achterban het onderste uit de kan te halen. LTO weet bovendien dat een groot deel van haar leden zich niet verantwoordelijk voelt voor de stikstofcrisis. Tweederde van de Nederlandse boeren ontkent überhaupt dat Nederland een stikstofprobleem heeft, aldus een enquête van Nieuwe Oogst.
Dat het overleg is mislukt, kan het kabinet alleen zichzelf aanrekenen. Het poldermodel staat of valt met de premisse dat alle partijen belang hebben bij een akkoord. De boeren kunnen echter straffeloos wegduiken, omdat het kabinet daar geen geloofwaardige sancties aan verbindt. De boerenleiders zien al bijna vier jaar hoe het kabinet zich in allerlei bochten wringt om de sector te vriend te houden. Drie van de vier coalitiepartijen tonen openlijk weerzin tegen dwangmaatregelen voor agrariërs.
De enige stok die het kabinet achter de deur zet, is een vaag dreigement dat de grootste vervuilers onder de veehouders reductienormen krijgen opgelegd, of moeten gaan betalen voor een deel van hun stikstofuitstoot. Maar die ‘normering en beprijzing’ komt er alleen als er te weinig interesse is voor vrijwillige uitkoop, en hangt sowieso maar een klein deel van de boeren boven het hoofd. Bovendien moet nog blijken of het kabinet die stap echt durft te zetten. Vooral het CDA en de ChristenUnie zijn huiverig om de boeren, hun traditionele achterban, tegen de haren in te strijken. Deze partijen willen het huidige kabinetsbeleid juist verzachten. Het CDA dreigt zelfs met een kabinetscrisis als dit niet gebeurt.
De boeren zaten dus tegenover Adema in de geruststellende wetenschap dat minstens twee van de vier regeringspartijen hun zeer goedgezind zijn. De minister riep constant van de daken hoe graag hij een Landbouwakkoord wilde sluiten, en hoe afhankelijk hij daarvoor was van LTO. De boeren beseffen ook dat ‘hun’ BoerBurgerBeweging in bijna alle provincies het stikstofbeleid gaat uitvoeren. Het kabinet geeft de provincies alle ruimte dat beleid naar hun hand te zetten. Of – sceptischer geformuleerd – te saboteren.
Dat de landbouw zo veel politieke invloed heeft, spreekt niet voor zich. De primaire landbouw (veehouderij, akkerbouw en tuinbouw) is goed voor slechts 1,4 procent van het Nederlandse bruto binnenlands product en 2 procent van de werkgelegenheid. Tegelijkertijd veroorzaakt de sector 45 procent van de stikstofneerslag in Nederland en 16 procent van de Nederlandse broeikasgasemissies. De Nederlandse landbouw bestaat overwegend uit goedkope bulkproductie voor de export, die op de wereldmarkt niet concurrerend is.
De sector overleeft dankzij miljardensubsidies. De gemiddelde Nederlandse boer ontvangt jaarlijks circa 20 duizend euro inkomenssteun van de Europese Unie. De Limburgse mijnen zijn gesloten; de strokartonindustrie verdween uit Groningen en de textielindustrie uit Twente, omdat ze door economische ontwikkelingen niet meer concurrerend waren. Na jarenlange staatssteun liet de overheid scheepswerf RSV failliet gaan, net als vliegtuigfabrikant Fokker. Voor boeren gelden schijnbaar andere wetten.
Dat de politiek haar oren laat hangen naar een kleine groep belanghebbenden, komt waarschijnlijk doordat er overal boeren zijn. Strokartonfabricage en mijnbouw waren regionale bedrijfstakken, maar boeren zitten in het hele land in de haarvaten van het lokale bestuur. Een natuurgebied is nooit de vriend van de wethouder, maar de lokale LTO’er vaak wel. De landbouwportefeuilles in provincies en gemeenten zijn zelden in handen van milieuvriendelijke partijen. Ze worden bijna altijd geclaimd door VVD-, CDA-, SGP- en nu ook BBB-politici.
Geen Landbouwakkoord betekent in theorie dat het kabinet nu zijn eigen stikstofplan kan trekken. Het hoeft geen compromis meer te sluiten om de boeren binnenboord te houden. Maar de politieke context maakt het onwaarschijnlijk dat het kabinet alle gedane concessies weer inslikt. Regionale bestuurders van ChristenUnie, CDA en VVD zijn nog steeds op de hand van de boeren. Het landelijke CDA is in peilingen nog steeds gehalveerd. De partij heeft er veel voor over om naar BBB overgelopen kiezers terug te winnen.
Dat vergroot de kans dat het kabinet het conceptakkoord dat dinsdag op tafel lag als uitgangspunt neemt voor het verdere beleid, en niet volledig teruggrijpt op zijn oorspronkelijke plannen. Voor LTO zou dat een geweldige uitkomst zijn. De organisatie heeft dan concessies binnengehaald zonder het kabinet er iets voor terug te geven.
Wellicht heeft LTO een calculerende zet gedaan. Weglopen kost de organisatie weinig tot niets, en wie weet schrikt het kabinet er zo van dat het de boeren nog verder tegemoetkomt. LTO-voorzitter Sjaak van der Tak zei woensdagochtend dat hij na de zomer misschien toch verder wil praten, alleen ‘niet over dit akkoord’. Dat klinkt als een uitnodiging aan het kabinet om met een beter bod te komen.
Geeft het kabinet daar gehoor aan, dan ondergraaft het zijn eigen beleid en schuift het een echte oplossing van deze milieucrisis opnieuw voor zich uit. Houdt het zijn poot stijf, dan riskeert het harde confrontaties met de boerenstand en kan Nederland zich opmaken voor nieuwe tractordemonstraties.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden