Grote stenen had het heiligdom overigens niet. Waarschijnlijk was het heiligdom gemarkeerd met houten palen. Centrum was een grote grafheuvel van zo’n twintig meter breed met een greppel eromheen, daterend rond 2000 voor Christus. Die greppel had doorgangen die overeenkomen met belangrijke standen van de zon. Een ‘zonnekalender’, aldus de opgravers.
Nog spectaculairder is echter het landschap eromheen. In het verlengde van de lijnen van de zonnekalender werden ongewone vondsten en graven aangetroffen. Met als meest spectaculaire uitschieter een grafveld precies in het zuiden, met naar men aanneemt alleen maar vrouwen. Een van die vrouwen was begraven met een unieke glazen kraal. Uniek, omdat het kleinood helemaal uit Irak afkomstig is.
‘We zien hier een landschap dat is doordrenkt van de rituelen en offers’, aldus onderzoeksleider Cristian van der Linde bij de presentatie van de vondsten, woensdagochtend. ‘Een openluchtheiligdom van vierduizend jaar oud, gewijd aan de zon.’
Over de auteur
Maarten Keulemans is wetenschapsredacteur bij de Volkskrant, met als specialismen microleven, klimaat, archeologie en gentech. Voor zijn coronaverslaggeving werd hij uitgeroepen tot journalist van het jaar.
Mysterieus is dat de grote grafheuvel is gebouwd bovenop een ouder graf, waarschijnlijk het eerste uit de omgeving. het is onmogelijk te zeggen welke bijzondere persoon daar ooit lag begraven. In de pakweg 800 jaar die volgden, werden er in en rondom de grafheuvel tientallen doden begraven en bijgezet. Ook vonden de archeologen maar liefst een miljoen voorwerpen, uiteenlopend van sieraden en pijlpunten tot werktuigen.
De boeren zullen de zonnekalender hebben gebruikt voor talloze vergeten ceremonies, denken de opgravers. En voor de dagelijkse praktijk, zegt Van der Linde: bij oude boerenvolkeren lopen ritueel en landbouw naadloos in elkaar over.
‘Wat hier is toegevoegd aan eerdere generaties boeren, is de greep op de tijd. Deze kalender hielp bij het bepalen van de seizoenen, het plannen van het jaar. Wanneer komen de trekvogels, wanneer worden de lammeren geboren, wanneer is de eerste nachtvorst? Men wilde plannen, zekerheid inbouwen.’
Wat zich er nog meer afspeelde, is gissen. Zo houdt Van der Linde zelfs de mogelijkheid open dat er bij de heuvel ritueel werd gebaad: in een kuil lijkt een afstapje naar beneden te zitten. Behalve de grote grafheuvel vond men nog twee kleinere grafheuvels, een ‘allee’ van palen naar de grote heuvel en drie grote boerderijen. Een van die bouwsels lag zo tjokvol met voorwerpen, dat het misschien een soort ceremoniële ruimte is geweest, denkt Van der Linde.
Helemaal uniek is de vondst bij Tiel overigens niet. Bij de aanleg van de Zwolse woonwijk Ittersumerbroek vonden amateurarcheologen de resten van wat later twee palencirkels uit de bronstijd zouden blijken, van ongeveer 1500 voor Christus. Ook die kringen, van ongeveer 10 meter breed, werden vermoedelijk door vroege boeren gebruikt als zonnekalender. En bij Heiloo ontdekte men in 2014 een kleinere cirkel van twintig palen van recenter datum, uit ongeveer 800 voor Christus.
‘Dit soort vondsten zijn een soort codekraker’, zegt Van der Linde. ‘Als je er eenmaal van uitgaat dat er rondom zo’n kalender een patroon bestaat, ga je ineens overal dingen ontdekken. Het lijkt me dat andere archeologen hun eerdere opgravingen ook opnieuw gaan bekijken.’
Het nieuw ontdekte complex stamt uit de tijd dat in Engeland ook Stonehenge in de bloei van zijn activiteit was. Het monument is na de opgraving weer toegedekt, om de bouw van een industrieterrein bij Tiel te laten doorgaan.
Tiel was in de prehistorie lang een kruispunt van beschavingen. Eeuwenlang lag hier de grens tussen de opkomende landbouw vanuit het zuiden en de jagerverzamelaars in het noorden. Hun overblijfselen zijn vaak goed bewaard, vanwege de zure, kleiachtige grond ter plaatse.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden