Opmerkelijk nieuws: het was de Nederlandse militaire inlichtingendienst MIVD die een Oekraïens plan had ontdekt om de Nord Stream-gaspijpleiding op te blazen. Drie maanden voor de daadwerkelijke sabotage van de pijpleiding, had de MIVD via een ‘bron’ in Oekraïne vernomen dat een klein team Oekraïense duikers de aanslag zou gaan uitvoeren, zo berichtten NOS en het actualiteitenprogramma Nieuwsuur vorige week, samen met Duitse media. Door de informatie met de Amerikaanse CIA te delen – die vervolgens de Oekraïners waarschuwde het niet te doen – werd het plan op het laatste moment ‘on hold’ gezet. Later werd de pijpleiding alsnog opgeblazen volgens praktisch hetzelfde scenario dat de MIVD had achterhaald.
Waarom was het uitgerekend de Nederlandse MIVD die deze cruciale informatie over een aanslag met verstrekkende gevolgen voor de Europese gasvoorziening wist te bemachtigen? Voor hoogleraar inlichtingen en veiligheid Bob de Graaff, die drie jaar onderzoek deed naar het werk van de MIVD en daarover het boek Ongekend en onderscheidend – de geheime geschiedenis van de MIVD schreef, komt dat niet als een verrassing. De MIVD die decennia in de schaduw stond van de bekendere algemene inlichtingendienst AIVD telt inmiddels ‘internationaal mee’, zegt hij. Al sluit De Graaff niet uit dat de militaire dienst door Oekraïne is gebruikt om een boodschap door te geven.
Over de auteur
Huib Modderkolk is onderzoeksjournalist bij de Volkskrant, met bijzondere aandacht voor cybersecurity en inlichtingendiensten. Hij won meerdere journalistieke prijzen en is onder meer auteur van het boek Het is oorlog, maar niemand die het ziet. Eerder werkte hij bij NRC.
‘Je moet het in context zien. Tot ver in de jaren negentig onderhield de MIVD alleen relaties met zusterdiensten in West-Europa, de Verenigde Staten en Israël. Later zijn ze meer richting Oost-Europa opgeschoven. De contacten met Oekraïne zijn onder meer ontstaan na 2014, toen vlucht MH17 boven Oekraïens grondgebied uit de lucht werd geschoten.’
‘Bedenk wel dat 80 procent van alle informatie die de MIVD bereikt niet uit eigen inlichtingenvergaring komt maar van buitenlandse partnerdiensten is. Ik denk aan twee scenario’s: óf de MIVD heeft het onopzettelijk gehoord óf er is bewust door Oekraïne een boodschap afgegeven. In het eerste geval gaat het bijvoorbeeld om een verbindingsman (liaison, red.) van de MIVD die goede contacten onderhoudt met Oekraïense veiligheidsdiensten. Maar het kan ook zijn – scenario 2 – dat Oekraïne heeft gedacht ‘we overwegen de sabotage uit te voeren, laten we eerst reacties polsen. We droppen dit bij de MIVD en dan zien we hoe anderen daarop reageren.’ Ze zullen ervan uitgegaan zijn dat de MIVD de informatie zou delen met de Amerikanen.’
‘Dat kan ik natuurlijk nooit helemaal uitsluiten. Maar mijn eerste inschatting zou zijn dat dit is ontstaan door de officiële contacten tussen de MIVD en de Oekraïense geheime dienst.’
Historicus De Graaff had drie jaar toegang tot de archieven van de militaire dienst. Het viel hem op dat voor de MIVD ‘eigenstandigheid’ de laatste jaren steeds belangrijker is geworden. Inlichtingendiensten, zelfs de Amerikaanse CIA, krijgen een groot deel van hun informatie van bevriende diensten. Maar die afhankelijkheid kan ook te groot zijn. De MIVD zag de val van de enclave Srebrenica in 1995, waarbij achtduizend moslimmannen werden vermoord door Bosnische-Serviërs, zelf niet aankomen. Ook toen werd de militaire dienst gewaarschuwd door een buitenlandse zusterdienst, in dit geval de Britse. Die informatie bereikte de MIVD echter pas ná de val van de enclave doordat de Nederlandse contactpersoon een andere baan had en zijn plaatsvervanger op vakantie was. De Graaff: ‘Vanaf daar is het een snelle leercurve geweest.’
De dienst realiseerde zich dat eigen inlichtingen van levensbelang zijn. Toen Nederland militairen ging sturen naar Afghanistan, was de MIVD ter plekke om informatie te verzamelen. ‘Daar leerden ze om operaties te doen in een direct vijandelijk gebied.’ Het regelen van wapens, het omgaan met lokale krijgsheren en het opzetten van safehouses. ‘De MIVD kon meedoen met de Amerikanen, Britten en Australiërs.’
Het leidde in de jaren daarna tot soms spectaculaire ontdekkingen, beschrijft De Graaff in zijn boek. Zoals een gevaarlijke operatie in een Syrische woestijn. De MIVD had op foto’s omgewoelde plekken waargenomen. Het vermoeden bestond dat het Syrische regime proeven met chemische wapens had gedaan en het bewijs probeerde weg te moffelen. Twee MIVD’ers trokken met een auto de woestijn in. In een geheim compartiment hadden ze een uitklapbare grondboor verstopt. Ter plekke namen ze op vier plekken grondmonsters en met twaalf bakken keerden ze terug naar Nederland. Daar volgde het onomstotelijke bewijs: in het zand werden resten van het extreem gevaarlijk sarin en het zenuwgas VX aangetroffen. ‘Zoals gehoopt’, schrijft De Graaff, ‘scoorde de MIVD internationaal goed met deze operatie.’
Het zorgt, naast erkenning van andere diensten, ook voor een nieuwe rol voor de MIVD. De inlichtingendienst is zichtbaarder geworden in het publieke debat en doet aan ‘strategische communicatie’. Toen de MIVD een Russische hackoperatie gericht op de Organisatie voor het Verbod op Chemische Wapens (OPCW) in Den Haag verijdelde, toonde de dienst op een persconferentie foto’s van de betrapte Russen en van het in beslag genomen materiaal. Die openheid kon niet iedereen waarderen, blijkt uit het boek van De Graaff. Het hoofd van de Zwitserse inlichtingendienst vond dat de MIVD ‘een rode lijn’ overschreed en weigerde bij de persconferentie aanwezig te zijn. Door de details van de operatie te openbaren, konden de diensten niet meer leren van de Russische werkwijze, vond hij.
‘De afweging bij Rusland is: we willen een signaal afgeven. Bijvoorbeeld aan het bedrijfsleven: let op, hier zijn de Russen toe in staat. En het fungeert tevens als waarschuwing naar Rusland: jullie gaan te ver. Bij een bevriende dienst ligt dat ingewikkelder. Er zijn in de loop der jaren meerdere CIA-agenten persona non grata verklaard. Daar hoor je nooit wat over. Terwijl er wel media-aandacht is als er Russische diplomaten worden uitgezet.’
‘Ja, ze gaan nog niet zover als de Britse, maar er is wel meer openheid. In de jaren tachtig toen ik onderzoek deed naar de Binnenlandse Veiligheidsdienst (BVD) had ik geluk als ik na een paar weken werken drie oude krantenknipsels vond. Als ik nu een ochtend niet het nieuws volg, heb ik drie berichten over de AIVD en MIVD gemist.’
De Britten geven een dagelijkse update over oorlog in Oekraïne. En in de aanloop naar de Russische invasie viel de voortvarendheid van de Amerikaanse CIA op. De Amerikanen waarschuwden onomwonden voor de Russische plannen en schroomden niet hun inlichtingen openbaar te maken.
‘Vroeger verzamelde de MIVD inlichtingen, bundelde die, gooide die over de heg bij de afnemers en zei erbij: ‘Je bent gek als je er geen gebruik van maakt.’ Tegenwoordig geven ze er een beleidsrichting bij. De MIVD-rapporten komen met een handelsperspectief. Ik begrijp dat wel. Zij zien als beste hoe je een situatie kunt beïnvloeden.’
‘Het is een feit dat diensten belangrijker worden. Internationale overleggen, bijvoorbeeld die van EU en Navo, beginnen tegenwoordig met de bevindingen van inlichtingendiensten. In Nederland bestaat inmiddels de Raad voor de Veiligheids- en Inlichtingendiensten (RVI), een onderraad voor de ministerraad die wekelijks samenkomt.’
Dat de invloed van de MIVD ver kan reiken, bleek bijvoorbeeld bij het opsporen van oorlogsmisdadigers uit voormalig Joegoslavië. De militaire dienst leverde een cruciale bijdrage bij het vinden van de voortvluchtige Servische generaal Ratko Mladic. De MIVD had een bron in het beveiligingsnetwerk van Mladic zo ver gekregen voor Nederland te werken. Tot tweemaal toe stond de dienst klaar hem op te pakken. Een helikopter was al geregeld. Maar een Europees land, door de MIVD op de hoogte gebracht van de plannen, lichtte de Servische regering in. ‘Als jullie niets doen, zal Nederland Mladic pakken.’ Daarna ging Servië schuiven en uiteindelijk leverde ‘Belgrado’ Mladic zelf uit. De Graaff: ‘De les: we hoeven als MIVD niet met de veren weg te lopen om succesvol te zijn.’
‘Dat valt nooit uit te sluiten. Er zal een afweging zijn gemaakt: waarom vertellen de Oekraïners dit ons? Maar ik vind niet dat de MIVD slachtoffer is. Een van de idealen van de dienst is het bewaren van de vrede en, indien mogelijk, de-escaleren van conflicten. Kennelijk is het Oekraïense sabotageplan na het delen van de details met de CIA uitgesteld of afgeblazen. Daarmee werd ook een bepaald doel bereikt. Het kan goed zijn dat het plan daarna pas opnieuw een optie werd door het ongunstige verloop van de oorlog.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of
Source: Volkskrant