De afgelopen maanden is in Leipzig door lijkschouwers onderzoek gedaan naar de stoffelijke resten van Marinus van der Lubbe, die eind 1933 ter dood werd veroordeeld voor het stichten van brand in het Rijksdaggebouw in Berlijn. Zijn lichaam werd, overigens zonder toestemming van zijn nabestaanden, opgegraven. De onderzoekers zochten naar sporen van scopolamine, een ‘waarheidsserum’ dat hij tijdens zijn verhoren toegediend zou hebben gekregen. Dat kon niet worden bewezen. Wel werd duidelijk dat de opgegraven botten uit het graf daadwerkelijk de overblijfselen van Van der Lubbe zijn.
Over de auteur
Stefan Glasbergen is lerarenopleider geschiedenis aan de Hogeschool van Amsterdam.
Dit is een ingezonden bijdrage, die niet noodzakelijkerwijs het standpunt van de Volkskrant reflecteert. Lees hier meer over ons beleid aangaande opiniestukken.
Eerdere bijdragen in deze discussie vindt u onder aan dit artikel.
Van der Lubbe, een partijloze communist uit Leiden, vertrok in januari 1933 richting Berlijn. Hij moet al vroeg het gevaar van het opkomende nazisme gezien hebben. Hitler was op 30 januari rijkskanselier geworden, ontbond een dag later de Rijksdag (het parlement) en was hard op weg om de door hemzelf uitgeschreven parlementsverkiezingen in maart 1933 te winnen. Hij transformeerde daarmee de Weimarrepubliek in het Derde Rijk. Op 27 februari 1933 stak Van der Lubbe als een daad van verzet het Rijksdaggebouw in Berlijn in brand. Hiermee probeerde hij de Duitse arbeiders te waarschuwen voor het gevaar van het nationaalsocialisme. Ook hoopte Van der Lubbe de ophanden zijnde verkiezingsoverwinning van Hitlers Nationaalsocialistische Duitse Arbeiderspartij (NSDAP) te frustreren.
Nu terugkijkend lijkt dat nogal ambitieus. Van der Lubbe is dan ook vaak versleten voor een ietwat impulsieve en naïeve figuur. Maar één ding kunnen we hem niet ontzeggen: waar heel Europa toekeek hoe Hitler in Duitsland de macht naar zich toe trok, kwam de dappere Van der Lubbe met gevaar voor eigen leven in verzet tegen het naderende onheil.
De gevolgen waren enorm. De Rijksdagbrand was voor Hitler aanleiding om nog diezelfde nacht zo’n vijfduizend communisten te laten oppakken. Veel van deze gevangenen werden opgesloten in concentratiekampen. Een dag later tekende president Paul von Hindenburg, om deze arrestaties te rechtvaardigen, een decreet waarin de grondwet buiten werking werd gesteld. De NSDAP won op 5 maart de verkiezingen en Duitsland werd in feite een dictatuur.
Van der Lubbe zelf betaalde de hoogste prijs. In december 1933 werd hij na een showproces veroordeeld tot de doodstraf. Op 10 januari 1934 werd hij in Leipzig onder de guillotine onthoofd. Hij is daarmee het eerste Nederlandse nazislachtoffer. Een paar dagen later werd hij in dezelfde plaats begraven. Zijn hoofd werd voor deze gelegenheid weer aan zijn lichaam vastgenaaid.
De familie van Van der Lubbe heeft jarenlang gestreden voor eerherstel van hun Marinus. Toch zou het tot 2007 duren voor het vonnis formeel ongedaan werd gemaakt. Dit was zonder meer een belangrijke stap in de rehabilitatie van Van der Lubbe. Nu zijn stoffelijke resten zijn opgegraven is het tijd voor een volgende stap. Van der Lubbe is begraven in de stad waar zijn gratieverzoeken werden afgewezen, waar zijn moordenaars hun doodvonnis uitspraken en de beul zijn misdaad beging. Zijn naaste familie en vrienden in Leiden, waarmee Van der Lubbe tot op het einde mee bleef corresponderen, werd daarmee een gedenkplaats ontnomen.
Willem Elsschot verwoorde het in zijn gedicht Aan Van der Lubbe uit 1934 treffend:
‘Jongenlief, zoals je ziet,
Leiden krijgt je resten niet.
Hitler laat zich niets ontrukken
want hij houdt van die twee stukken.
(…)
Moog je geest in Leipzig spoken
tot die gruwel wordt gewroken.
Tot je beulen, groot en klein,
door den Rus vernietigd zijn.’
Het wordt tijd om ook dit laatste stukje onrecht te herstellen. Breng de stoffelijke resten van Van der Lubbe terug naar Leiden en herbegraaf ze bij voorkeur op de historische begraafplaats aan de Groenesteeg, die zich op een steenworp afstand van zijn geboortehuis bevindt. Pas dan is Van der Lubbe na al zijn omzwervingen weer thuis.
Wilt u reageren? Stuur dan een opiniebijdrage (max 700 woorden) naar opinie@volkskrant.nl of een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden