Een bedelares met een roodverweerd gezicht en gehuld in een roze omslagdoek klampt onvermoeibaar eenieder aan die de kathedraal van Christus de Verlosser in- of uitgaat. ‘Matoesjka, kunt u me helpen met een kopeke? Moge de Heilige Drievuldigheid u bewaren!’
Een gestage stroom bezoekers betreedt – na verschillende veiligheidscontroles – de monumentale kerk, zonder dat het echt storm loopt. Binnen, pal voor het altaar, staat sinds kort Ruslands beroemdste icoon en onbetwist een van de belangrijkste kunstwerken van het land. President Poetin heeft de 15de-eeuwse verbeelding De Heilige Drievuldigheid (of Heilige Drie-eenheid), van iconenschilder Andrej Roebljov, teruggegeven aan de Russisch-orthodoxe kerk, volgens het Kremlin ‘in antwoord op de talrijke verzoeken van orthodoxe gelovigen’.
Over de auteur
Geert Groot Koerkamp is correspondent Rusland voor de Volkskrant. Hij woont sinds 1992 in Moskou.
Begin juni verliet de zeshonderd jaar oude icoon het uitgekiende klimaatsysteem van de een van Ruslands grootste musea, de Tretjakovgalerij, waar ze meer dan negentig jaar is bewaard. Op 18 juni zou ze voor restauratiewerkzaamheden tijdelijk uit het zicht verdwijnen, maar het verblijf in de Verlosserskathedraal is nu met een maand verlengd. Na de restauratie krijgt ze, zo is de bedoeling, een plaats in het Drievuldigheidsklooster in Sergijev Posad. Kunstexperts vrezen het ergste van dit alles. Volgens hen leiden trillingen tijdens het transport en de nieuwe omstandigheden waaronder het kunstwerk zich nu bevindt tot onherstelbare schade.
Een vijftigtal mensen schuifelt voort in de rij voor de icoon, die staat opgesteld in een grote glazen kast en wordt geflankeerd door twee in camouflagepak gestoken bewakers. De meeste kerkbezoekers houden eerst stil voor de kleinere versie van de icoon die ernaast op een lessenaar staat, slaan een kruis en kussen het glazen omhulsel.
Daarna zijn er welgeteld enkele seconden om het origineel van vlakbij te bewonderen. Een jonge vrouw valt op de knieën en buigt diep. Een van de in gele hesjes gestoken ‘orthodoxe vrijwilligers’ reikt iedere bezoeker een kleine kopie aan van Roebljovs meesterwerk. ‘Met de zegen van patriarch Kirill’, staat er op de achterkant, ‘ter herinnering aan de terugkeer in de Russisch-orthodoxe kerk van de icoon van de Heilige Drievuldigheid, geschilderd door de heilige Andrej Roebljov’.
‘De plaats van deze icoon is in de kerk, dit is haar thuis’, zegt Olga Vatagova, een oudere vrouw met een lichtblauwe hoofddoek en een lange, zwarte rok. ‘Hier zijn er dezelfde omstandigheden als in het museum, er is bewaking. Roebljov heeft haar geschilderd voor de gelovige, om te worden vereerd. Ik ben eerder in de Tretjakovgalerij geweest, maar dit is een heel andere beleving.’
Twintiger Sergej, die zijn achternaam niet in de krant wil, sluit zich met zijn vriendin aan in de rij om de icoon voor het eerst van zijn leven te bekijken. ‘Het is voor ons natuurlijk een heel belangrijk kunstwerk, het moet zowel in het museum als hier in de kerk te zien zijn. Het maakt deel uit van ons cultureel erfgoed en van onze religie, dus ik vind dat er zich ergens een kopie moet bevinden en het origineel ergens anders.’
Het besluit De Heilige Drievuldigheid over te dragen aan de kerk kwam als een enorme schok voor de specialisten van de Tretjakovgalerij. Nog half mei vergaderden deskundigen van het museum en daarbuiten urenlang over de kwestie. Hun conclusie was dat de icoon onder geen beding het museum mocht verlaten en vooral met rust gelaten diende te worden.
Dat was niet voor niets. Toen het werk vorig jaar voor slechts enkele dagen werd uitgeleend aan de kerk vonden de specialisten bij terugkeer 61 beschadigingen. Ook toen ging er een emotionele discussie aan vooraf. Engelina Smirnova, gevierd kenner van oud-Russische kunst, sprak met afgrijzen van ‘een misdaad’. Soortgelijke sentimenten zijn nu opnieuw te horen. ‘Deze ondoordachte besluiten betekenen het einde van de icoon’, verzuchtte Smirnova’s collega Lev Lifsjits in de krant Moskovski Komsomolets.
Het verzet was vruchteloos. Volgens patriarch Kirill had de kerk slechts verzocht de icoon voor korte tijd beschikbaar te stellen. In plaats daarvan besloot het Kremlin tot definitieve teruggave. Dat is in strijd met een Russische wet uit 1996, die het afstaan van museumbezit door de staat verbiedt. De exacte toedracht rondom de overdracht blijft in nevelen gehuld. Volgens Poetins woordvoerder Dmitri Peskov is het besluit genomen in overleg ‘met wie dat noodzakelijk was’, zonder details te verschaffen.
De kerkleider noemt het gebaar van het Kremlin ‘cruciaal voor het versterken van de geestelijke eenheid van het Russische volk’ in ‘moeilijke tijden voor het vaderland’. Sommige commentatoren zien raakvlakken met een legende uit 1941, volgens welke op last van Sovjetdictator Stalin een icoon in een vliegtuig rond Moskou werd gevlogen om de Duitse opmars naar de hoofdstad tot staan te brengen. Of dat werkelijk is gebeurd, is nooit bewezen.
Illustratief in deze context zijn ook de woorden van Michail Piotrovski, directeur van de Hermitage in St. Petersburg, dat op last van het Kremlin ook een bijzonder kunstwerk heeft moeten afstaan aan de kerk, een monumentale zilveren sarcofaag voor de Russische vorst en heilige Aleksandr Nevski. Volgens Piotrovski, die net als patriarch Kirill openlijk het Russische optreden in Oekraïne steunt, was de overdracht aan de kerk ‘in het huidige geopolitieke moment’ alleszins gerechtvaardigd. ‘De religieuze betekenis van het kunstwerk is nu groter dan zijn artistieke waarde.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden