‘Ons hele team was enthousiast. Een van de spreuken die we in het archief waren tegengekomen kwam uit Van den vos Reynaerde, een satirisch dierenepos en een van de bekendste Middelnederlandse teksten.
‘Het was de zomer van 2021, ik had net mijn studie Nederlands afgerond. Vanwege mijn interesse in middeleeuwse handschriften liep ik een maand stage bij Medieval Manuscripts in Flemish Collections. Dat is een project dat alle handschriften in Vlaamse collecties tot het jaar 1600 beschrijft.
‘Samen met mijn mede-stagiair Laurent Breeus-Loos werkte ik in de Abdij van Park, net buiten Leuven. Die abdij staat bekend om haar glas-in-loodramen en haar indrukwekkende stucplafonds. Maar de abdij heeft ook een archief met een heleboel bijzondere manuscripten.
‘In een aparte kamer, met zo min mogelijk lichtinval om het eeuwenoude papier te beschermen, maakten we foto’s van de handschriften van de abdij. Tijdens een van onze fotografeersessies kwamen we plots een perkamenten blad tegen met twee Middelnederlandse spreuken erop. Dat trok onze aandacht, want de meeste spreuken die we vonden waren in het Latijn.
‘Als je vroeger wilde weten waar Middelnederlandse verzen vandaan kwamen, had je een probleem. Niemand kent alle Middelnederlandse teksten uit zijn hoofd. Maar tegenwoordig hebben we Google. Zo ontdekten we dat de ene spreuk uit Van den vos Reynaerde kwam en de andere uit Spiegel historiael. We waren blij verrast.
‘Van den vos Reynaerde begint met een hofdag waarop iedereen zich beklaagt over de streken van Reinaert de vos. Spiegel historiael is een wereldkroniek op rijm en gaat over de geschiedenis van de wereld, vanaf de schepping tot in de middeleeuwen.
‘De verzen die wij ontdekten zijn rond 1300 opgeschreven door een geestelijke kopiist, waarschijnlijk een kanunnik in de abdij. Een van zijn taken was misschien het noteren of kopiëren van de boekhouding. Anders dan een monnik zonderde een kanunnik zich niet af achter de muren van de abdij, maar kwam hij ook in de maatschappij.
‘De twee spreuken waren zogeheten pennenproeven. Als de kopiist aan het schrijven was, moest hij af en toe de punt van zijn ganzenveer scherper maken. Vervolgens testte hij zijn veer opnieuw.
‘Pennenproeven geven een inkijk in de leefwereld van de kopiist, omdat hij vaak niet iets overschreef, maar iets noteerde wat hij zelf had gelezen of gehoord. Dat is ook het bijzondere aan dit fragment. Van den vos Reynaerde spot met geestelijken, dus het is interessant dat een kanunnik die tekst misschien heeft gelezen.
‘We weten niet zeker of de kopiist Van den vos Reynaerde en Spiegel historiael inderdaad heeft gelezen. De verzen zijn namelijk op zichzelf staande gehelen. Het zou kunnen dat mensen ze los als spreuken gebruikten en dat de kopiist ze daarom heeft opgeschreven.
‘Onze ontdekking onderstreept dat de twee verhalen al snel na hun publicatie werden gelezen en verspreid. Van den vos Reynaerde is geschreven rond 1260 en Spiegel historiael rond 1280, niet lang voordat de geestelijke de verzen opschreef. Zelfs als de kopiist de verhalen niet heeft gelezen, hebben de spreuken wel snel hun weg naar zijn pennenproef gevonden.
‘Sowieso is het bijzonder om een fragment uit Van den vos Reynaerde te vinden. Tot nu toe kenden we maar vijf Middelnederlandse handschriften van dat verhaal, waarvan twee volledige. Een zesde fragment is dus altijd interessant, ook al zijn het maar enkele verzen.’
Irene Van Eldere studeerde taal- en letterkunde Nederlands-Engels aan de Katholieke Universiteit Leuven. Nu is ze promovendus aan de Universiteit Leiden. Daar onderzoekt ze Middelnederlandse gebedenboeken.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden